Батырлық туралы 145

Батыр - елдің сәулеті,
Балқұрақ - көлдің сәулеті.
Батыр мың қол бастайды,
Шешен тар жерде сөз бастайды.
Батырға оқ дарымайды,
Батылға жау жоламайды.
Батыр бастас. Батыр - айғақ, палуан - куә. Батырдан - сауға, мергеннен - сыралғы. Батырға да жан керек,
Пақырға да жан керек.
Батырлық айқаста танылар. Батыр мақтанса, жауға шапқанын айтар,
Қу мақтанса, алдап қаққанын айтар.
Батырға таяқ та жарақ. Айлалы батыр алдырмас. Екі батыр елде жатыр,
Жеке батыр жерде жатыр.
Шамасыз батырлық - шарасыз өлім. Ер мойнында қыл арқан шірімейді. Ер шекіспей (өліспей) бекіспейді. Ер тарықпай молықпас. Ер қаруы - бес қару. Ер кезегі үшке дейін. Ер елуде бала мінезді,
Ер сайыста шала мінезді.
Ер - елдің ық жағының қалқасы,
Жел жағының панасы.
Ер жігіт ел үшін туады, ел үшін өледі. Ер сасқанда белгілі,
Ат шапқанда белгілі.
Ер есімі ел есінде. Ер арыса - аруақ, ат арыса - тулақ. Ер не көрмейді,
Ер көңіл есе бермейді.
Ер болсаң, бопсаға шыда. Ер жігіт бір күнде бір кісілік,
Бір күнде мың кісілік.
Ер қосы жүре түзеледі. Ер татулығы - ел татулығы. Ер басына күн туса,
Долданар да, тасынар.
Жауын жеңсе жарқырап,
Жауған күндей ашылар.
Ер айтса, ел айтқаны,
Елдің қамын жеп айтқаны.
Ер аруағы қарулы. Ердің сыншысы - елі. Ерден ердің қаупі бар. Ерді кебенек ішінде таны. Ер жігіт не көрмейді,
Ер көңіл не бермейді.
Ерді көрсең, Қыдыр тұт,
Асты көрсең, қадір тұт.
Ерді жаяулық емес, қаяулық аздырар. Ердің малы - елдің малы. Ерлік білекте емес, жүректе. Ердің малы елде, еріккенде қолда. Ерлікте қорлық жоқ. Ерліктік шарты - өзіне сенгендік. Ерлік керсеткенге оқ та дарымас. Ердің ерлігін білмеген
Құдайдың бірлігін білмейді.
Ерге берсең асыңды,
Ерлер сыйлар басыңды.
Ердің атағы туырлықтай,
Өзі бұлдырықтай.
Ел - ырыстың кілті, Ер - ырыстың кепілі. Етігін шешпей ер тыңаймас,
Ер-тоқымын сыпырмай ат тыңаймас.
Ел даусыз болмас,
Ер жаусыз болмас.
Ел шаруасыз болмас,
Ер жарасыз болмас.
Ер көрмеймін деген жерін үш көреді,
Ат баспаймын деген жерін үш басады.
Ездің тілі - батыр,
Ердің қолы - батыр.
Ат басына күн туса,
Ауыздығымен су ішер.
Ер басына күн туса,
Етігімен су кешер.
Болат қайнауда шынығады,
Батыр майданда шынығады.
Жауынгерге жара да жарасады. Шын ер жеңсе тасымас, жеңілсе жасымас. Қаһарлы қамал бұзады. Назыңды ер көтерер,
Ер көтермесе, ел көтерер.
Өзіңді ер білсең, өзгені шер біл. Тымырсық болса, ер оңбас,
Тоңға жатса, мал оңбас.
Ел үмітін ер ақтар,
Ер атағын ел сақтар.
Аман ердің аты шығар. Су тасыса - жиегіне,
Ер тасыса - еліне.
Өкпеден соққан жел жаман
Елінен безген ер жаман.
Ылдисыз өр болмайды,
Қапысын таппас ер болмайды.
Алыстан шабынған батырдың күші қайтар. Жүк ауырын ер көтереді. Оқсыз мылтық - таяқ. Оқсыз мылтық - таяқ. Шын батыр сын үстінде танылар. Түзде жүріп, жау жайратқан батырмын,
Үйге келіп, құрт қайнатқан батырмын.
Алыстан ердің дәрібі бар,
Қасына барсаң, баладай.
Алыстан таудың дәрібі бар,
Қасына барсаң, обадай.
Ер қартайса, қазаншыл болады,
Бүркіт қартайса, тышқаншыл болады.
Табақ тамағымен жарасты,
Батыр жарағымен жарасты.
Жаулық тартқанның бері қатын емес,
Бөрік кигеннің бәрі батыр емес.
Ердің атын не аты шығарады,
Не қатыны шығарады.
Ер жаңылып қолға түсер,
Құс жаңылып торға түсер.
Ер айтпас, айтса қайтпас. Батырдың басы екеу болмайды. Ер басына күн туса,
Ереуіл атқа ер салар.
Алмас қанжарды жұмсақ қайраққа жаниды. Ер иесіз қос табар. Ел күйінгенде күйінген батыр,
Ел сүйінгенде сүйінген батыр
Ерегісте мыңға татыр.
Жомарт бергенін айтпас,
Ер айтқанынан қайтпас.
Ердің жасы - екі елу. Батыр - аңғал, палуан - аптық. Батырды «бәрекелді» өлтіреді. Саналы ерде сауыт бар,
Санасыз ерде қауіп бар.
Ерді ел мүддесі өсіреді. Ерден иман құтылмас. Батыр түсінде жау көреді,
Балықшы түсінде ау көреді.
Ебін тапқан ер өлмес. Ат сыны - біреу, ер сыны - мың. Баталы батыр арымас. Ердің ері - егеудің сынығы. Ер намысына қарай шабады. Батыр өлмейді, мерт болады. Байға жалтақ, батырға қошемет көп. Шын жомартқа жолықсаң,
Су орнына бал берер.
Шын батырға жолықсаң,
Сен үшін жан берер.
Ердің құны - екі елу Сарман тауда салқын жоқ,
Саналы ерде ұйқы жоқ.
Жерді тамшы, ерді қамшы ширатады. Тамшы - жерге пайда, талқы - ерге пайда. Қорқақ қонған жерінен де қорқады,
Батыр жауын жеңгенше жортады.
Ер - егіз.
Ер - елінде әз.
Ердің аты көлдей, өзі шөлдей. Асылды зергер, ерді ер таниды. Ердің аты елменен,
Ел қорғаны ерменен.
Ердің құны - жүз түйе,
Көздің құны - елу тайлақ.
Керуен көркі - нармен,
Батыр керкі - армен.
Қой еркесі - серке,
Ел еркесі - ер.
Бай бастас,
Би құлақтас,
Батыр қандас.
Нар жолына шөгер,
Ер жөніне көнер.
Кілем түрге керек,
Қылыш ерге керек.
Аттан аттың несі артық?
Жүрісі мен күші артық;
Ерден ердің несі артық?
Ерлігі мен ісі артық.
Ат үйірін сағынса,
Артқы аяғын қағынар.
Ер елін сағынса,
Ер-тұрманын тағынар.
Ерден ердің несі артық?
Бір сөйлеген сөзі артық.
Ат сүрінбей жер танымас,
Ер сүрінбей ел танымас.
Ат күйгелек болса, арық болар,
Ер күйгелек болса, кәріп болар.
Айбынды салтын ел бұзбас,
Адамдық антын ер бұзбас.
Ен-таңбасы болмаса,
Малды қайдан танырсың?
Ақ найзасы болмаса,
Ерді қайдан танырсың?
Аққу құсқа оқ тисе,
Қанатын суға тигізбес.
Айтулы ерге оқ тисе,
Қиналғанын білдірмес.
Арғымаққа оқ тисе,
Жабыдай боп туламас
Қас батырға оқ тисе,
Жамандай боп шуламас.
Өршіл рухтан өлмес батыр туады. Батырдан барымташыл туады. Инабат - ер азығы,
Инабатты ер - ел қазығы.
Ерлігі бар елге жағар.
Айласыз батыр алдырар.
Ел ебелек емес,
Ер көбелек емес.
Көңілі пасық ерде дәулет болмас. Мал тапқан ердің жазығы жоқ. Жолбарыстың артында тері,
Батырдың артында елі қалады.
Жер нені көтермейді,
Ер не көрмейді.
Он екі жылда ердің басы салауат. Ердің ғайбатын айтпа,
Қайратын айт.
Пірдің соңы - Бекет,
Ердің соңы - Есет.
Батыр аңғал, ер көдек. Ердің басы - тәуекел. Ер - елдің айнасы. Елуінде ер дана. Ер қуаты - қаруы. Еруліге - қарулы. Өзінің елін таныған ер,
Әрбір істің қамын жер.
Өзінің елін танымаған ер,
Намысын сатып, арын жер.