Сөз туралы 235

Түгел сөздің түбі бір,
Сөз атасы - Майқы би.
Тіл - тіліп түсер наркескен,
Сөз - өткір жебе тау тескен.
Сөздің басы - пышақ, түбі - бір құшақ. Сөз - сөздің қуғыншысы. Сөз қанжардан да өткір. Сөз тас жарады,
тас жармаса, бас жарады.
Сөз жуйесін тапса,
Мал иесін табады.
Сөз тапқанға қолқа жоқ. Сөз - сабан, іс - дән. Сөзге сөз келгенде сөйлемесе,
Сөздің анасы өледі.
Сөйлегенше сөзіңе өзің қожа,
Сөйлеген соң сөзіңе сөзің қожа.
Сәлем - сөздің анасы. Сөз атасы - құлақ,
Су атасы - бұлақ,
Жол атасы - тұяқ.
Бастың көркі - жүз,
Жүздің көркі - көз;
Ауыздың көркі - тіл,
Тілдің көркі - сөз.
Сөзге тұру - ерлік,
Сөзді жұту - қорлық.
Жомарт екі айтпас,
Ер айтқанынан қайтпас.
Сөз сөзден туады,
Сөйлемесе қайдан туады?
Сөз қадірін білмеген,
Өз қадірін білмейді.
Сөз сүйектен өтеді,
Таяқ еттен өтеді.
Сыр ұшығын сөз шығарады. Ер қазынасы - ескі сөз,
Ел қазынасы - ескі сөз,
Тіл қазынасы - ескі сөз.
Қаһарлы сөз қамал бұзады. Санаулы сөз салмақты. Аталы сөз атан түйеге татиды. Аталы сөзді арсыз қайырады. Айтылған сөз - атылған оқ. Тыңдамаса - сөз жетім. Бір жақсы сөз бітірер
Көңілдің бар жарасын.
Ердің өзіне қарама, сөзіне қара. Ескі сөз - жаңа сөздің қазығы,
Жақсы кісі - жаман кісінің азығы.
Жақсы лепес - жарым ырыс. Жақсы сөз - жан азығы. Ұлы сөзден ұлағат. Адал сөз айнымайды. Өткен күн оралмас,
Кұнды сөз жоғалмас.
Сөздің саласын табу қиын емес,
Анасын табу қиын.
Шын сөздің маңдайы қасқа. Қап түбінде біз жатпас,
Ел ішінде сөз жатпас.
Өткір пышақ жанға керек, қынға қас,
Өткір сөз дауға керек, жанға қас.
Тұз астың дәмін келтіреді,
Мақал сөздің мәнін келтіреді.
Мақал - сөздің атасы,
Уәде - ердің опасы.
Саралап тарап сақалды,
Көрілер айтар мақалды.
Орынды айтылған сөз -
Орнына қағылған шеге.
Сөзбен сөзді жуады,
Сабынмен бөзді жуады.
Отыз тістен шыққан сөз
Отыз рулы елге тарайды.
Ертеңгі сөз түсте жоқ,
Түстегі сөз кешке жоқ.
Бұрынғыны айтпай соңғы еске түспейді. Қысыр сөзде қырсық көп. Жанған от тәнді жылытады,
Жақсы сөз жанды жылытады.
Атқан жерде оқ қалар,
Айтқан жерде сөз қалар.
Сөзің тәтті болсын,
Антың қатты болсын.
Көңілде жатқан кіріңді
Оттай ыстық сөз шаяр.
Көңіл көзін сөз ашар,
Сөйлемесе, кір басар.
Қиыстырып қаласаң, отың жанар,
Қиыстырып айтсаң, халқың нанар.
Сөз бергенге ерме,
Бөз бергенге ер.
Сөз бейнет болар,
Бөз көйлек болар.
Жүздің көркі - сақал,
Сөздің көркі - мақал.
Тоқсан ауыз сөздің тобықтай түиіні бар. Таудай сөздің тарыдай түйіні бар. Жақсының сөзі жария. Жақсының сөзі шамдай жарық,
Айдай анық.
Жақсының сөзі жырмен тең. Біреудің өзі жақсы,
Біреудің сөзі жақсы.
Жақсыға айтқан тура сөз,
Жасақ тіккен тумен тең.
Жаманға айтқан тура сөз,
Құмға құйған сумен тең.
Қатты-қатты сөйлесең,
Мүмін діннен шығады.
Жылы-жылы сөйлесең,
Жылан іннен шығады.
Сөйлей білмесең тек тұр,
Халық арасында көп тұрасың.
Артық сөйле, кем сөйле,
Таразыдай тең сөйле.
Тауып сөйлесең - күміссің,
Таппай сөйлесең - мыссың.
Сөзіңді айт ұққанға,
Айтып айтпай не керек,
Құлағына мақта тыққанға.
Біреу сөзіңді сөйлесе,
Тілің қышып бара ма?
Сөйлей білмес жамандар
Сөзді өзіне келтірер.
Көше білмес жамандар
Көшсе, көлік өлтірер.
Сөйлей білмес жаманның
Сөзі өтпес бір пышақ.
Сөз білетін адамның
Әр сөзіне бір тұсақ.
Суық сөзді сұмырай айтады. Жақсы адам байқап сөйлер,
Жаман адам шайқап сөйлер.
Жақсы адам тауып айтады,
Жаман адам қауып айтады.
Жаманның сөзі түйеден түскендей,
Жақсының сөзі диірмен тасындай.
Жаманның берген асынан
Жақсының айтқан сөзі артық.
Жақсының сөзі ақыл шақырады,
Жаманның сөзі ашу шақырады.
Жүйелі сөз жүйесін табады,
Жүйесіз сөз иесін табады.
Біреудің ат көтермес бөзі бар,
Біреудің ат көтермес сөзі бар.
Айтқызған - жаманның ісі,
Қамшылатқан - шабанның ісі.
Көре тұра айтпасаң, көргенсіз дер,
Біле тұра айтпасаң, жетесіз дер.
Қатты айтсаң, қарындасқа жақпайсың,
Ақырын айтсаң, ақың кетеді.
Оттың шаласы, сөздің аласы жаман. Жақсы сөйлесе, аузынан гүл төгілер,
Жаман сөйлесе, аузынан жын төгілер.
Құлақтан кірген суық сөз
көңілге барып мұз болар.
Сөз жаманы - сыбырлау. Еттен өткен таяқтан,
үйектен өткен сөз жаман.
Найзадан түскен жарақат
Сөз жарақатынан тез жазылар.
Көше білмеген көлік өлтірер,
Сөйлей білмеген өзіне сөз келтірер.
Жақсы сөз жұбатады,
Жаман сөз жылатады.
Жақсы сөз сүйіндіреді,
Жаман сөз күйіндіреді.
Жаман ауыздан жыландай сөз шығады. Іріген ауыздан шіріген сөз шығады. Кесірлі ауыздан кесапатты сөз шығады. Айтылмаған сөздің атасы өледі. Алажағым кетсе де, айтажағым кетпесін. Құлақ не естісе, ауыз соны айтады. Айтпаса, жүректен кетеді,
Тартпаса, білектен кетеді.
Нарқын таппаған сөз құлазиды. Көп сөйлесең, тақылдақ дер,
Сөйлемесең, ақымақ дер.
Тау мен тасты су бұзады,
Адамзатты сөз бұзады.
Ауруда шаншу жаман,
Сөзде қаңқу жаман.
Адам аласынан сөз аласы жаман,
Ой шаласынан сөз шаласы жаман.
Аталы сөзге арсыз жауап қайырар,
Ақ пен қараны шындық айырар.
Теріс естіген сөздің жауабы да теріс. Өзі шынашақтай, сөзі келсаптай. Көз жетпеген жерге сөз жетеді. Адамның өзі жетпеген жерге сөзі жетеді. Көз жеткізер, көз жеткізбегенді сөз жеткізер. Көз көргенше ауыз батыр, сөйлеп қал. Айтсаң, сөзіңе жет,
Мінгес те, үйіңе жет.
Даурықпа сөз - дабыра мінез. Аз сөйлесең де, саз сөйле. Көп сөз - күміс, аз сөз - алтын. Көп сөздің азы жақсы,
Аз сөздің өзі жақсы.
Арқанның ұзыны, сөздің қысқасы жақсы. Жаман айтпай, жақсы жоқ. Ұзын сөздің үйірі,
Қысқа сөздің қиыры.
Пышақтың өткірі, сөздің қысқасы жақсы. Өлең алтын, сөз - күміс. Ұстара тырнайды, өткір сөз турайды. Өлі - тірінің азығы,
Бір сөз - мың сөздің қазығы.
Алмас қылыш - майданда серік,
Асыл сөз - майданда да, сайранда да серік.
Сөздің басы қатты болса, соңы тәтті. Сөзден қорықпаған сойылдан қорықпас. Жылы киім тәнді жылытар,
Жылы сөз жанды жылытар.
Шешімді білмейтін
Кесімді сөз айта алмайды.
Төрде отырып,
Теріс сөйлегеннен без.
Есікте отырып,
Керіс сөйлегеннен без.
Көз көргеніне сенеді,
Құлақ естігеніне сенеді.
Қара түсті ағарта алмайсың,
Былапыт сөзді тазарта алмайсың.
Бір сөз
ұйықтап жатқан мың сөзді оятады.
Бір тәуекел бұзады,
Қайғының мың қаласын.
Бір жақсы сөз бітірер,
Көңілдің мың жарасын.
Жарлы мен жалғыздың сөзі жалған. Жаманды айтып, жақсыны таяп қой. Сөз емес сөзді
Кісі емес кісі айтады.
Күйген ауыздан күйінген сөз шығады. От дегенге ауыз күймес. Сөзіңе қарауыл қой. Сөзді жүндей сабады. Қара сөзді қамшы қылды. Қисық отырсаң да, түзу сөйле. Түймедей сөзден түйедей мін табады. Өлең - сөздің патшасы. Сөз жерден ауыр, күннен ыссы. Сөз шынға, пышақ қынға тоқтайды. Жақсының сөзі өлшеп пішкендей. Теңізді дауыл, халықты сөз көтереді. Естіге екі сөз жетеді. Сөз - ойдың көрінісі. Ақырын айтқан ақыл сөз,
Асыл нәрсе бергендей.
Ақырын айтқан қатты сөз,
Қолға кірген шеңгелдей.
Ботаның көзіндей, шешеннің сөзіндей. Ботаның көркі - көз,
Адамның көркі - сөз.
Айта білген сөз маржан,
Қосылмасын сөз арзан.
Абайлап сөзіңді,
Қабырғаның да құлағы бар.
Көріп айтқан - куәлі сөз,
Естіп айтқан - шүбәлі сөз.
Мың мәрте тыңда,
Бір рет сөйле.
Түйенің бурасы жақсы.
Сөздің турасы жақсы.
Екі кісі сөз айтса,
Біреуін де естімейсің.
Естімеске айтқан есіл сөзім,
Жыламасқа жылаған екі көзім.
Орынды сөз - өрең,
Орынсыз сөз - керең.
Атлас қымбат, бөз арзан,
Көп сөйлеген сөз арзан.
Пайдасыз сөзге елікпе,
Пайдалы сөзден зерікпе.
Әңгіме бұзау емізеді,
Бұзау таяқ жегізеді,
Милауға сөз ұқтырғанша,
Бураны кезіктіру оңай.
Сөз - жүректің шері,
Оның да бар ғой айтылар жері.
Тамақ тәнді семіртеді,
Сөз жанды семіртеді.
Жаққанда түтін шалынады,
Айтқанда сыр алынады.
Тоқтай біл, тауып айтқан мерген сөзге,
Демесін: «Сөз өте ме көргенсізге? »
Ауыр істің салмағы білекке түсер,
Ауыр сөздің салмағы жүрекке түсер.
Жақсы адам - ел ырысы,
Жақсы сөз - жан ырысы.
Сөз салысқан - дауға ортақ,
Ат салысқан - жауға ортақ.
Алтын тісті ауыздан,
Аса жаман сөз шығар.
Жаннан безген жауыздан,
Жазығы жоқ көз шығар.
Олақтың сөзі орынсыз жамау сияқты. Сауатсыздың сөзіне сүрініп құларсың. Көзі жаманның сөзі жаман. Оймақтай ауыздан оттан бетер сөз шығады. Білем деген - көп сөз,
Білмеймін деген - бір сөз.
Екі сөйлеу - өлімнің қара басы. Қышыған жерден қол кетпес,
Қышытқы жерден сөз кетпес.
Іреп қойған сойғылыққа жақсы,
Айтып қойған сұңғылыққа жақсы.
Әңгіме жол қысқартады. «Сіз, біз» деген жылы сөз,
Тірліктің ғанибеті.
Пышағыңды қайрап жүр,
Не соярыңды білмесең.
Жауабынды сайлап жүр,
Не сұрап, не айтарыңды білмесең.
Жаман сөз - жанға кірген тікен,
Жақсы сөз - таптырмайтын ем.
Сөзге құлықсыздың көңілі тұрақсыз. Жөн сөзге мал да маңырайды. Ағаштың жаманы - қисық,
Сөздің жаманы - қырсық.
Ер жігіттің екі сөйлегені - өлгені,
Еменнің иілгені - сынғаны.
Бұралқы мал мінуге жақсы,
Бұралқы сөз күлуге жақсы.
Сөздің соңы басталуынан белгілі. Сөзің - өзің. Оң сөз өзен тоқтатар. Оқ жарасы бітер,
Сөз жарасы бітпес.
Көне сөз - жаңа сөздің қазығы. Сөз ине сабақтайды. Су төркіні - әуіз,
Сөз төркіні - ауыз.
Сөз шынды табады. Сөз түпсіз, өмір шексіз. Сөзді сөзбен ұста,
Қашағанды құрықпен ұста.
Әр жердің өлшемі бар,
Әр сөздің мөлшері бар.
Қыдыр сөз - күйдіргі. Әр сөздің өз ұяты бар. Ас атасы - нан,
Сөз атасы - абыз.
Кен байлығы жерде,
Сөз байлығы елде.
Куәсі бар сөздің дауасы бар. Беті сұлудың сөзі сырдаң. Сүтке сүт қосылса - сүмесін,
Сөзге сөз қосылса - демесін.
Жаман сөз - ауыз садақасы. Шын сөз - бал, өтірік сөз - жуа. <<Сіз, біз» деген - сөздің желімі,
Өтірік - шындықтың келіні.
Әр сөздің орны басқа, мәні бөлек. Айтсам - ұят, айтпасам - қиянат. Сөз - сөздің көсеуі. Сегіз тұтам сар садақ,
Секірген аңды сұлатар.
Сегіз қырлы өткір сөз,
Ақырған ерді құлатар.
Кейде сөз де буылады. Жапырақ та өзді-өзі сыбырласады. Ойлы сөз - ұтқыр,
Ойсыз сөз - жұтқыр.
Көп сөз - құлақ сарсытар бос сөз. Қызыл сөзге салыну,
Қызған отқа қарыну.
Алла ісінде арман жоқ,
Табылған сөзде жалған жоқ.
Кездескенде атып қал,
Кезі келгенде айтып қал.
Жауын шаптырып,
Жабағыға сүріндіріп айтады.
Жақсы сөз айт, пайда табасың,
Жаман сөз айтпа, аман қаласың.
Киіз кімдікі болса, білек сонікі,
Ауыз кімдікі болса, сөз сонікі.
Бабадан асқан әз бар ма,
Батадан асқан сөз бар ма?!
Кекесін сөздің кеселі,
Біреуді табады, кейде өзін қабады.
Кенеуі жоқ кеудеге,
Сылдыраған сөз бітер.
Миы жоқ қу басқа
Бадырайған көз бітер.
Өрең жетпесе, асылма,
Сөзің өтпесе, бас ұрма.
Дәлелсіз сөз -
соққан жел, ұшқан тозаң.
Ойын сөзге шын төре. Құрғақ сөз құлаққа жақпас. Екі сөйлеген езден без,
Ел тындамас сөзден без.
Тіл - тіліп түсер наркескен,
Сөз - өткір жебе тау тескен.
Бір атары бар. Мадақ - жел сөз.