Төрт түлік туралы 639

Ер қанаты - ат. Түйе- байлық,
Қой - мырзалық,
Жылқы - сәндік,
Ешкі - жеңілдік ,
Сиыр - ақтық,
Шаруаның бәрі бес,
Диқаншылық оған ес.
Түлік төлден өседі. Түйе анасы бірден ,
Қой анасы бестен ,
Өсейін десе астаң -кестең.
Мал баққанға бітеді. Мал малсақты табады. Мал басқа , қына тасқа бітеді. Мал жисаң қонысың ,
Ас жисаң ,ыдысын тап.
Малы бардың назы бар. Мал - баласы, жер - анасы. Мал төлімен жарасты,
Жер гүлімен жарасты.
Мал ашуы - жан ашуы. Малдың тамағын қара,
Малшының табағына қара.
Мал аяған аттан құр,
Төл аяған ақтан құр.
Малды іріктемесең,
Тұқымы азады.
Қонысты жаңартпасаң,
Өрісі азады.
Асыл арытпайды,
Жасық жарытпайды.
Мал арыстанның аузында, түрікменнің түбінде. Мал айдаса - жаудікі,
Ысқырса - желдікі.
Өсер малда өлім жоқ. Кесімді малға өлім бар. Күйлі малдан күйкі төл тумайды. Қайтқан малдың қайыры бар. Қайтқан малға қасқыр өш. Семіздің аяғы сегіз. Ақылы жоқ жаманға,
Ауыл малы бұралқы.
Көшсе, мал семіреді,
Көшпесе, қатын семіреді.
Мал жетім күтімменен бағылмаса. Атадан мал қалғанша ,тал қалсын. Малды жерден сұра,
Не аққан терден сұра.
Үйірінен айырылған малды қасқыр жейді. Кетер мал қолдың кіріндей. Ақсақ малдың ақырын бақ. Бұйырған малға тісің тисін. Мал балада қалады,
Бай далада қалады.
Өрісі жуық оттайды,
Ауылы жуық ас ішеді.
Тұяқты тұяқ жібермейді. Мыңды айдаған да бірді мінеді,
Бірді айдаған да бірді мінеді.
Бір түлікке бай болғанша,
Әр түлікке сай бол.
Күтімсіз мал өнбес,
Күйсіз көлік жүрмес.
Тоңға жатқан мал оңбас,
Тобырға түскен іс оңбас.
Мал құлағы - саңырау. Арыққа мінгенше, аяғыңа мін. Арықты күтсең - тойынар,
Кәріні күтсең - қойылар.
Алты ай баққан арықты,
Бір күн ұрынған өлтірер.
Көтеремді отқа айдаса, жоққа қашады. Мал баққа өспейді, бапқа өседі. Жоғалып табылған мал олжа,
Ауырып жазылған жан олжа.
Жаманның малы үйінде күйеді,
Жақсының малы жиында күйеді.
Ата-анадан мал тәтті,
Алтын үйден жан тәтті.
Мал барда шығын бар. Мал, малдан кейін ал. Ауыл көркі - тал,
Дала көркі - мал.
Бір мал арқан тоздырар,
Екі мал табан тоздырар.
Тегін жеген мал тесіп шығады. Жан жұтамай мал жұтамайды. Төлсіз тұяқ өспейді. Жығылсаң:
сиыр мүйізін төсейді,
қой тұяғын төсейді,
жылқы жалын төсейді,
түйе шудасын төсейді.
Малы бірдің жаны бір. Сиырда аунамақ жоқ,
Жылқыда күйсемек жоқ.
Таудағы қар - көлдің басы,
Күздегі күйек - төлдің басы.
Түсініспесе, төрт түлік жат. Төрт түліктің төресі - түйе. Мал мен бас - егіз. Малы көптің қайғысы көп. Ағайын ащы, мал тұщы. Өрісі жақсы мал оңалар. Малдың бір ұшы білекте,
Бір ұшы жүректе.
Арық малдың жілігі татымайды. Мал иесіне тартады. Қыздың малы - қардың суы. Қарызың болса, малым бар деме. Бұралқы мал мінуге жақсы. Малдың жатар орны - жарым құрсақ. Малды жисаң - машақат,
Жоғалтсаң - өкініш.
Мал тұяғы - қазына. Отсыз өріс малға жайсыз,
Батпақты жер жолға жайсыз.
Ағайынға қарап мал өсер,
Қарағайға қарап тал өсер.
Ағадағы мал - аспандағы мал,
Інідегі мал - індегі мал,
Баладағы мал - даладағы мал.
Кереге басы - кержусан,
Жесе малға жұғымды.
Біреудің баспағына өлім тілесең,
Өзіңнің өгізің өледі.
Өріске қарай мал өсер,
Өзенге қарай тал өсер.
Өлкенің көркі мал болар,
Өзеннің көркі тал болар.
Жылқы атасы - Қамбар ата,
Сиыр атасы - Зеңгі баба,
Түйе атасы - Ойсылқара,
Қой атасы - Шопан ата,
Ешкі атасы - Шекшек ата.
Күн күркіресе, жер иір,
Жер иісе, мал иір.
Түйеде - жампоз,
Жылқыда - тұлпар,
Сиырда - тынжы,
Қойда құтпан асыл.
Түйе - көштің көркі,
Жылқы - жетекші,
Қой - береке.
Шолжимасыз мал жайма. Мал тұяғы - қазына. «Ахахумен» жиған мал «охохумен» кетеді. Құстың қонар жерін су білер,
Мал қонысын ну білер.
Малы бардың амалы бар. Түйенің пірі - Ойсылқара. Түйе - түлік төресі. Түйе - дала кемесі. Түйе - көштің көлігі, қойдың серігі. Түйе қараған жауға жолығар,
Сиыр қараған тойға жолығар.
Түйеге - дақ, жылқыға - пышақ. Түйесі жоқ ауылға тайлақ атан көрінер. Түйе тулап жүктен құтылмас. Түйені көпір астына жасыра алмайсың. Түйені тұзға айда. Түйе көп болса, жүк сыймайды. Түйе бойына сеніп жылдан құр қалған. Түйе қартайғанда көшегіне ереді. Түйенің танығаны - жапырақ. Түйе тұзға келер,
Күйеу қызға келер.
Түйе бошалап кетсе де,
Түнейтін орын табады.
Түйе қотыр болса,
Ботасын былғайды,
Ботасы келесін былғайды.
Жалғыз түйе бақырауық. Түйесін қу бас десең - иесіне тиеді. Нар сәулеті - ашамай. Нар баласы бақ етпес. Нар жолында жүк қалмас. Нары бар, нары бардың малы бар. Нар баласын қарпып сүйер. Жар басындағы жантақты
Жаннан кешкен нар жейді.
Нар өлген жерде жүк қалады. Аруана - бір үйдің көлігі,
Бір үйдің көжесі.
Түйелі ел - қырға,
Түйесіз ел - Сырға.
Қуырдақтың көкесін түйе сойғанда көрерсің. Жуас түйе жүндеуге жақсы. Қолда өскен түйенің тайлақ аты қалмайды. Елсізде екі түйе айда. Соңғы түйенің жүгі ауыр. Қоныс ақысын түйе қайтарады. Алыстан шабынған бураның күші қайтады. Көпірде түйенің үлкені таяқ жейді. Өлі бураның басынан тірі атан қорықпас. Екі түйе сүйкеніссе, арасында шыбын өледі. Буыршынды бура бұзар,
Пәйкелді бұғы бұзар.
Алпыс күн атан болғанша,
Алты күн бура бол.
Бақырауық демесең,
Бағалы түлік - түйе ғой.
Жаман да болса, өз ұлың,
Өз малыңа ие ғой.
Түйе деген жануар,
Түзде жүрсе семірер.
Тіздеп қойса аяғын,
Тұзға қарай емінер.
Жалғыз өркешті түйенің бәрі - нар,
Дегенмен, нардың да нары бар.
Түйе жайылса, шөлге қарай шығады,
Жатарда сорға қарай.
Салпиған қардан туады,
Салпы ерін нардан туады.
Түйе екеш түйе де,
Өз ботасының өркешті болғанын қалайды.
Қас татының жаманы.
Қаракеш болар сипаңдап.
Қалбағайы түйені,
Жүк көтермес қалтаңдап.
Аруанадан туған нар,
Жүк көтерер талтаңдап.
Арту-арту құм келсе,
Атан тартар бүгіліп.
Базарда түйе пұл десе,
Ауылда қотыр тайлақ ойнақтайды.
Түйені жүгендемейді,
Көп малды түгендемейді.
Жолаушыға лайық жол тұрады,
Жампозға лайық қом тұрады.
Артында бар оңалар,
Арық түйе қом алар.
Түйе деген,
Түйеден кейін бетіңе күйе деген.
Айыр інген кез болса,
Мұрындығы қалар жырылып.
Өзеннің көркі - жар,
Түйенің көркі - нар.
Алтын артқан түйенің,
Алдында есек, артында ит жүреді.
Түйе жаман, тоқтамайды,
Өзімнің арбам жақсы, оттамайды.
Түйе қартайса да, тартуын қоймайды,
Өрт сөніп бара жатса да, шарпуын қоймайды.
Түйені ит жетелейді,
Сондықтан түйе қасқырды ит екен дейді.
Түйенің не де болса, түйе аты бар,
Сондықтан ботаның ұяты бар.
Момынды момын қорғайды,
Түйе қомын қорғайды.
Ашамай нарға жарасар,
Ақ түйе барға жарасар.
Атанның күші қомында,
Азық-жемі жолында.
Шыры болса қомында,
Алты айшылық жолында,
Атан түйе арымас.
Шөлге шықсаң
шөл екенін біліп шық,
шөл тәңірі - сары атанға мініп шық.
Атан түйені май қартайтады,
Май қартайтпай не қартайтады?
Алаша тұқымын танытпас,
Жүк көтеріп жарытпас.
Керуен кері айналғанда,
Ақсақ түйе алға шығады.
Жөңді салсаң, нарға сал,
Жөң қорқытар жампозды.
Түйешіге жолықсаң,
Өркеші биік тайлағын айтар.
Екі көзі танадай,
Екі өркеші баладай,
Түйе деген жарықтық.
Қойдың басын құмға көм,
Сиырдың басын нуға көм,
Түйенің басын сорға көм.
Түйе күндіз жайылады,
Түнде күйіс қайырады.
Түйені жыңғылмен айдамайды,
Кендірмен байламайды.
Жұрт жаманға қалды,
Жүк тайлаққа қалды.
Түйе жаманы - күрт,
Шөп жаманы - керт.
Ауырлықты нар көтереді,
Нар көтермесе, бар көтереді.
Түйе атасы - нар,
Ағаш атасы - шынар.
Түйе жисаң, нардан жи,
Жүк қалдырмас жолында.
Күртке күш салсаң өледі,
Өртке күш салсаң сөнеді,
Талдырмаш таза айырдан,
Жүк көтергіш қоспақ артық.
Екі жылда бір туған,
Түйенікі не талтаң?
Түйе, тайлақ жиғанмен,
Аунайтұғын шаңдақ жоқ.
Түйенің бәрі нар болса,
Жер бетінде жүк қалмас.
Түйе алпыс күн аштыққа,
Отыз күн шөлдікке шыдайды.
Нардан туған жампозға,
Арыса кере сала алмас.
Бір түйенің құмалағына
Қырық кісі тайып жығылыпты.
Ақылды мен ақымақ келісе алмас,
Атан түйе текемен сүзісе алмас.
Көш-қоныңды білмейді,
Қоңы семіз түйелі.
Пәле, жала жоламас,
Ақ түйелі алтауға.
Түйе майы - түгел май,
Шұбатын кертіп іш.
Аруанадан туған кез өркеш,
Арқасын төсер ауырға.
Көштің көркі түйе еді,
Шыңырауға қауға байлап бақ.
Бурадан пішкен азбанға,
Буыршын басып шөге алмас.
Түйені Түймебай бағады,
Сүтін Сүймебай ішеді.
Қос-қос орда, қос орда,
Қосылып қонбас малдан соң.
Қоспақ өркеш сары атан,
Қом жинамас майдан соң.
Құнажын деп кемітпе,
Ертең-ақ атан болады.
Атан кетсе, тайлақ бар,
Шомы жерде қалған жоқ.
Бота ойнақтаса- молшылық,
Тайлақ ойнақтаса - тоқшылық,
Кәрі түйе ойнақтаса - жоқшылық.
Маң-маң басқан, маң басқан,
Шудаларын шаң басңан,
Төрт аяғын тең басқан -
Түйе деген жануар.
Егіз бота не баққа, не даққа туады. Түйе мінген тайлақ мінгенге күлмейді. Түйе қонаққа сойылмайды. Қоңыраулы түйе жоғалмас. Әулие сандықты көтеретін - түйе. Қара қайыспен соққан түйенің дағы кетпес. Отбасының жанжалы,
Қанбай ішкен шайдан туады.
Ауыр жолдың азабы,
Артар атан, нардан туады.
Түйені жардан құлатқан - бір үзім шөп. Жүк көтерген түйе қамыс қомды ауырламайды. Қартайған түйе кетеген келеді. Басы қисайған түйе мал болмайды. Қысылсаң, жүгіңді жөңге сал. Бір үйдің иесі - жүк көтерер түйесі. Үріккен түйеге шаңырақ салма, сындырады. Ботасы бар түйе боздамай жем жемейді. Бесті атанның күні күркірейді. Бақырауық болса да, түйенің бары игі. Боталы түйе боздауық. Түйе жұлғанын білмейді, жұтқанын біледі. Өкпелесең, көшке берген тайлағыңды қайтып ал. Әркім өз ботасын үкілейді. Алыс жолдың іздерін түйе білер. Айырым-айырым жол сүрлеуін түйе білер. Кірекештің түйесі жүгімен жайылар. Бура құтырса, тайлақпен ойнайды. Күркіреген бураны келеде көр. Атан бол, бура бол, інгенімді қайыт. «Шөк!» десе, түйе де шөгеді. Келеге түспеген бура керенау. Қомға шыдаған шомға да шыдайды. Атанға туған күн ботаға да туады. Түйе дырдай, ізі қылдай. Түйе бауырынан тоңады. Ер кешуде, нар көшуде сыналады. Нарға - ашамай, қоспаққа - жазы. Нар ізін нарша басады. Барды сөкпе, нарды теппе. Түйеден нар туады моншақ өркеш. Шөккен түйе соққанды білмейді. Түйенің өзі түйе, құмалағы емес. Түйе мінгеннің төбесі биік. Түйе мойнын тұз кесер. Түйенің басы тегешке сыймас. Кәрі түйе тартыншақ. Түйе үлкен болса да, өз жолына шөгеді. Жүк тартпаған түйенің нарлығы жоқ. Түйесі көп көш бастайды. Түйесіз көш сәнсіз. Керуеннің күні қомда. Ақ түйелі алтаудың арманы жоқ. Нар - түйеден, тұлпар - биеден. Азу тісі қаладай:
жабуы жамшыдай,
құйрығы қамшыдай,
бура сойған не сұмдық!
Ақ түйенің қарны жарылды. Көрмес түйені де көрмес. Кәрі түйе тапырақтаса, боран болар. Жабу қисың емес, түйе қисық. Қабырғалы қара нар,
Қабырғасын сөксең, бақ етпес.
Ботам, ботам дегенше,
Ботакөзім десеңші.
Жатқан жері даладай,
Екі өркеші баладай.
Жантақ жемеген түйенің тілі қышиды. Інгеніме қараймын деп мінгенімнен айырылдым. Түйенің сүйген шөбі - жантақ.
Тиіннің сүйген асы - жаңғақ.
Інген ыңыранса, бота боздайды. Ақсақ түйенің аузына,
Жел айдаған қаңбақ түсер.
Атан түйе жүк астында қартаяр. Жуас түйеге әркім ие. «Әйт, шүу!» деген - атанға демеу,
«Әуп!» деген - ерге демеу.
Жебір түйе жабуын жер,
Жебір жігіт ауылын жер.
Көтерем деп түйеден безбе,
Салтанатың емес пе?
Тебеген деп биеден безбе,
Қос қанатың емес пе?
Түйенің артқаны - алтын, жегені - тікен. Бет-бетімен түйе айдап. Бесті бура күнде күркірейді. Түйеге жантақ керек болса, мойнын созар. Кісі алатын бура көп жасамайды. Көшке берген тайлағыңды сұрама. Түйе бақтым - түйме тақтым. Жылқының пірі - Қамбар ата. Жылқы - малдың патшасы,
Түйе - малдың қасқасы.
Жылқы күнде мінілсе - есек
Айына мінілсе - ат,
Жылына мінілсе - тұлпар.
Жылқыда өт жоқ, құста сүт жоқ. Жылқылы елде жау көп,
Жатақ елде дау көп.
Жылқыны жауында, қойды дауылда көрме. Жылқыны жауында, қойды дауылда бақ. Жүйрік бестіден,
Кеңдік келбеттіден шығады.
Жүйрікті кекіл қағысынан байқайды. Жүйрік атқа жел қамшы. Жүйрік атқа жал бітпес,
«Тәк-тәкке» мал бітпес.
Жүйрік жүлдесін алмай қоймайды. Қара байыр қазанат,
Қара жолда қалдырмас.
Қара жолда қалдырып,
Қанатыңды талдырмас.
Жүйрік ат - бірде ат, бірде қанат. Жүйрік тоқтығын білдірмес. Жүйріктен жүйрік шықса,
аяғы тыпыр-тыпыр етер.
Тұлпардың оттауы бір болса да, жусауы басқа. Тұлпардың ізі бітпейді, тұяғы кетпейді. Тұлпардың өз тұяғы өзіне ем. Сұлу аттың көркі - жал. Бәйге ат мүсінін жасырады. Жүйрік ат шаппаса да, қырындайды. Шабысты шабысы қалса да, қырындайды. Жүйрікке озудан қалу қиын. Бәйге атқа бәйге ат шалдырмайды. Торқалы той, тұмарлы жүйрік. Тұлпар желіде танылады. Қу байтал екі айғырды аш қалдырады. Тай қоссаң, ауылыңмен. Байтал мінген,
Айғыр мінгенге жолдас бола алмайды.
Құстың бәрі бұлбұл болмас,
Жылқының бәрі дүлдүл болмас.
Жаман биені жабула да, құлынын ал. Құлынындағы сақау,
Құнанындағы тісеу.
Құлынның түрі құлпырып,
Түгі сынбас жауынға.
Ит қаппас деме,
Ат теппес деме.
Жылқы: «Көктем де бір тойдым» -дер. Батпағы бар көлдерден
Су ішетін сай артық.
Қамшылатқан шабаннан
Өзі жүрер тай артық.
Түйе мініп қойға барма,
Жөндеп баға алмайсың.
Бие мініп тойға барма,
Көкпарға шаба алмайсың.
Арғымақтың тұяғы,
Тасты басса, кетілер,
Сазды басса, жетілер.
Айғырды аладан салсаң,
Атты аладан мінесің.
Айғырды құладан салсаң,
Атты құладан мінесің.
Боталаған түйеден,
Бұлақ суы артылмас;
Құлындаған биеден,
Құдық суы артылмас.
Ботасы өлген інгенге,
Нар теліген зорлық.
Құлыны өлген қулыққа,
Тай теліген зорлық.
Арбаға тоқпақ көргенді жекпе,
Соқпақ көргенді жек.
Түйе жүктен қашып құтылмас,
Ат арбадан қашып құтылмас.
Қырқын мінгеннен қыр артылмас. Арыған ат шұқанақ санайды,
Ашыққан ат қолыңды жалайды,
Жараған ат көзіңе қарайды.
Қой мен түйе - байлыққа, жылқы - сәндікке. Нардың бақырғаны - ұят,
Арғымақтың жорғалағаны - ұят.
Тартыншақ түйе жаман,
Итіншек бие жаман.
Қазанат қамшы салдырмайды. Ат биеден, атан түйеден. Жылқының сүті - шекер, еті - бал. Айғырмен ойнаған ат арқасын алдырады. Жақсы айғыр енесіне шаппайды. Қубас айғыр құлынын талайды. Айғыр азынап үйірінен шықпас. Бие кіндігінен өседі. Түйесіне қарай жазысы,
Биесіне қарай қазысы.
Желі құтты болса, бие сүтті. Иесі келсе, биесін бер. Түйенің жолы үлкен,
Аттың жоны үлкен.
Сұңқар көптен шығады,
Тұлпар топтан шығады.
Көшпелі елге түйе қол,
Жылқылы елге бие қол.
Мың қойға - бір Шопан,
Мың жылқыға - бір Қамбар.
Түйе сойсаң, сорпа май,
Жылқы сойсаң, етке май.
Ердің ісін ауыр қылма,
Сәйгүлікті жауыр қылма.
Жылқыдағы боз айғыр,
Қуып құлын таламас.
Тай мінген балаға жарасар. Соқыр құлын аттан емшек іздейді. Кебек жеген ат жүйрік болмас. Арпасыз дорбаны ат иіскемейді. Ат болар құлынның
артқы аяғы талтақ келер.
Жабы семірсе, желік бітеді. Асау атты таға тоқтатады. Саяқтың ажалы қасқырдан. Үйірлі жылқы үрікпес. Тұлпар шаба жетіледі,
Сұңқар ұша жетіледі.
Тұлпар бітпейді, бітсе кетпейді. Тұлпар түбін табады. Ат - биеден, аруана - түйеден. Серінің аты да сері. Ат жалдаған өтер, ит жалдаған кетер. Аттың атағы, түйенің табаны үлкен. Атқа мінген кісінің тайға тақымы толмайды. Ат шаппайды, бақ шабады,
Бақ шаппайды, бап шабады.
Қасқадан ала аяқ туады,
Қотырдан - қыршаңқы.
Қияңқы байтал екі айғырды қырқыстырады. Ат аунаған жерде түк қалады. Атпен ойнаған тайдың жілігі сынады. Аты семіздің жолы тегіс. Жетелеген ат аңға жарамайды. Ат тұяғын тай басар. Буаз бие сүзеген сиырды мүйізінен таниды. Жүйріктің шашасына шаң жұқпайды. Ат ұстаған азабынан құтылар,
Ер ұстаған бейнетінен құтылар.
Аттан аттың несі артық?
Бір аттаған бұты артық.
Атты күнде мінсең - тулақ,
Аптада мінсең - қунақ.
Арғымақ жалсыз, ер малсыз. Тайлы бие тайлақты түйедей. Атты қамшымен айдама, жеммен айда. Аттың жемін жеп,
Тайдың жүгін көтереді.
Атты батыр атсыз жатыр. Арық аттан аяғым артық. Бір биеде екі емшек,
Бірі кетсе, сүті жоқ.
Бір түйеде екі өркеш,
Бірі кетсе, күші жоқ.
Аттыға тай мінсе де жарасады. Атпен ойнаған тайдың арқасы кетеді. Атыңды жүріп тұрғанда қамшыла. Атының сыры иесіне мәлім. Жақсы ат - жанға серік,
Жақсы ит - малға серік.
Тай атқа, ат мұратқа жеткізер. Су айналып жазығын табар,
Ат айналып қазығын табар.
Арық атқа қамшы жау,
Жыртық үйге тамшы жау.
Жақсы ат алдынан сүрінбей,
Артынан сүрінеді.
Шідерлі атың - өз атың,
Тұсаулы атың - бос атың.
Балықшының аты шөлден өледі. Қартайғанда кәрі боз жорға шығады. Кәрі атын мақтаған жолда қалады. Алаботаға ат байлама. Соқыр атқа қотыр ат үйір. Тай тулап үйірінен шықпас. Арқандалған ат қазығына оралар. Жігітке лайық ат туар. Көбеңді көр де қой. Көбең мініс көтермейді,
Мәстек жүріс көтермейді.
Жаман да болса жылқы жасығы. Жалғыз шапқан ат жүйрік. Жақсы атқа бір қамшы,
Жаман атқа мың қамшы.
Жауыр атқа жіп құйысқан. Жүзден - жүйрік, мыңнан - тұлпар. Бар қашаған құтылмас,
Жоқ қашаған жеткізбес.
Жақсы аттан жал кетсе де, әл кетпейді. Сауын саусаң, бие сау,
Боз қырау түспей суалмас.
Көбік қарда түлкі ойнар,
Көк шалғында жылқы ойнар.
Желген атқа жел жаңғырық. Айдың ізін ай басар,
Аттың ізін тай басар.
Алуан-алуан жүйрік бар,
Әліне қарай шабатын.
Тұлпар тулақ болар,
Орта түссе аясы.
Мынау атты жұрт көргендей тәуір ғып бер,
Болмаса, бәрін құртып, жауыр ғып бер.
Аталастың аты озғанша,
Ауылдастың тайы озсын.
Кісі аты тершең,
Кісі киімі кіршең.
Жылқының басы мың қаладан қайтады. Басты балта бұзар, жылқыны маңқа бұзар. Жортар аттың тоқтығы жақсы. Арба атқа келмейді,
Ат арбаға келеді.
Арық атты түсте бақ,
Қарғып тұрса қанатың.
Керді мінбегенде жерді мінемін бе? Ақсақ ат алтынмен тағаласаң да ақсайды. Елің жаман болса,
Бір жақсыны сағала.
Атың жаман болса,
Ақтекенің мүйізімен тағала.
Алтын ерің атқа тисе,
Алтынын ал да, отқа жақ.
Алдымен атыңды тұсаула,
Кейін Құдайға тапсыр.
Енесі тепкен құлынның еті ауырмас. Құрық тимес құлын жоқ,
Қырықтық тимес қозы жоқ.
Ала жылқы жоғалмас. Жүйрік аттың сауырын берік алар. Төрт аяғы тең жорға,
Сүдігерге сүрінер.
Айғырды неден салсаң,
Атты содан аларсың.
Жақсы айғырдың үйірін ат жақтайды. Жақсы айғыр үйірін қорғайды,
Құж мойын бұқа
сом мүйізі мен сасық тұмсығын қорғайды.
Қасқа айғырдың баласы
Қасқа тумаса да, төбел туар.
Жаман айғыр енесіне тап берер. Бие көп болса, құлын көп. Бие қоста жүріп терлесе,
Құлын босқа жүріп терлейді.
Бие кәрі, құлын жас,
Келер жылы қолың бос.
Екі бие - ел асы,
Үш бие - бұлақ басы,
Бір бие - жоқтың қасы.
Ат шабады, құс ұшады. Бір бие үйдікі, екі бие елдікі. Бір биеден ала да, құла да туар. Қулық құлынжанды. Байтал шауып бәйге алмас. Шабысы жоқ төбелден,
Терісі кең жабы артық.
Құлындаған байталдан,
Құдықтағы су артылмайды.
Саумал ішсең, қымыз жоқ,
Байтал мінсең, құлын жоқ.
Ат аяған жерге қарайды,
Құс аяған көкке қарайды.
Атдорба түбін иіскемей ат тоймайды. Ат айында, бие жылында құлындайды. Ат жақсысы қартады, негізіне тартады. Таяқ тайға жеткізер,
Тай құнанға жеткізер.
Құнан атқа жеткізер,
Ат мұратқа жеткізер.
Жігіттің сорлысын,
Жылқының жолдысы теңейді.
Атың арық болса, бір шап,
Отының аз болса, бір жақ.
Күн бұлтты деп,
Жылқыны суармай жүрме.
Жорға мінген жолда қалады,
Жүйрік мінген қолды болады.
Алалы жылқы, ақтылы қой. Ағайыннан жат жақсы,
Сыйласа алса.
Арғымақтан жабы жақсы,
Шаба алса.
Атанның жүгі тайлаққа, аттың жүгі тайға қалады. Бұғаудан шошынған асау,
Қамытқа басын сұқпайды.
Тұлпардан жабы озады,
Тұлпар мамада тұрып бұтын созады.
Ат пен ат ақырлас болса,
Меңі жұғады.
Ат пен есек ақырлас болса,
Зеңі жұғады.
Мыңнан шыққан,
Жүзден озған.
Болдырған ат болпақ. Жалпы бар деп жабыдан айғыр салмаңыз. Жылқы бақтым - жорғалаттым. Сиырдың пірі - Зеңгі баба. Сиыр су ішкенде бұзау мұз жалайды. Сиыр судан жериді, су сиырдан жериді. Сиыр сипағанды білмейді,
Жаман сыйлағанды білмейді.
Сиыр сүйкенбей жүрмес. Сиырдың сүті тілінде. Сиыр алсаң, танып ал,
Танымасаң, тарғыл ал.
Сиырға ер жараспас. Мал жақсысы - сиыр. Жаман сиыр жазда бұзаулайды. Өлген сиыр сүтті. Сенген қойым сен болсаң,
Күйсегеніңе болайын.
Болдырған сиыр молаға сүйкенеді. Нәсілі жаман сиырдан өлі бұзау туады. Сүзеген сиырға Қүдай мүйіз бермейді. Өгіз терісі - талыс. Өгізді өрге айдағанның өмірі өксиді. Өгіз өлгенше өседі. Өгізге туған күн бұзауға да туады. Өгіз өлер жерінде өкіреді. Өгізімнің өлерін білсем,
Өзбекке сатпас па едім.
Өгіз мүйізді сиырдың сүті болмайды,
Сиыр мүйізді өгіздің күші болмайды.
Бұқа буға, азбан дуға семіреді. Бұқаның арамзасы бұзау арасында. Сүзеген бұқа мүйізін жасырмайды. Құнажын көзін сүзбесе,
Бұқа жібін үзбейді.
Пәлені қара тана бастайды. Есекке жүк артқанмен, түйе болмас,
Сиырды жиі сауғанмен, бие болмас.
Адам баладан өседі,
Сиыр танадан өседі.
Түйелі кісі күйлі,
Сиырлы кісі сыйлы.
Сиыр жайған тоқ болады,
Уайым-қайғы жоқ болады.
Сиырдың майы жанға рахат,
Зығырдың майы тәнге рахат.
Жаман сиыр өрешіл. Сиыр баққанды сүттен қаққан оңбас. Өлермен өгіз балтадан қорықпайды. Атан өгіз мүйізімен де соқа сүйретеді. Өгіздің құйрығы болғанша,
Бұзаудың құлағы бол.
Болатын өгіз бұзауынан белгілі. Арбаның жүгі өгізге түсер. Бұқаның малға сандығы жоқ. Қолда өскен бұзау бұқа болмас. Көшкен елдің бұқасын,
Еру елдің тайыншасы қорқытады.
Қасапшыға жолықсаң,
Сойғаны мен сатқанын айтады.
Сиыршыға жолықсаң,
Шелегіндегі қаймағын айтады.
Сиыр жисаң, тарлан жи. Аяз мүйізді қысады,
Мүйіз сиырды қысады.
Түйе торы болмас,
Сиыр шабдар болмас.
Қашпаған қашардың уызына қаратып. Үйде өскен бұзау түзде өгіз болмас. Ортақ өгізден оңаша бұзау. Түзде бұзау өлсе,
Үйдегі сүтке ит тиеді.
Түзде бұзауы жамырағанның
Үйде айраны төгілер.
Бас білген өгізге «Өк!» деген өлім. Ойда сиырдың мүйізі сырқыраса,
Қырда бұғының мүйізі сырқырайды.
Бұзаудың жүгіргені сабанханаға дейін. Пиғылы жаман бұқа,
Ұрғашы бұзаудың қасына жатады.
Тана желіндегенді білмейді,
Бұзаулағанды біледі.
Табында да жоқ,
Сауында да жоқ.
Сиырлы бай - сары май. Сиырлының үйі - айран,
Сиырсыздың үйі - сырдаң.
Диқан болсаң, өгізің болсын. Бұқа кімдікі болса, онікі болсын,
бұзау өзімдікі.
Мақтаған сиыр шелекке тышар. Қашарыңда қашарсың,
Туарыңда сасарсың.
Құдай жүгіртпегенді
Бұзау - жүгіртеді.
Сиыр бақтым - сидаң қақтым. Қойдың пірі - Шопан ата. Қой анасы - оннан,
Жылқы анасы - бестен.
Қой егіз тапса,
Шөптің басы айыр шығады.
Қора толы қойыңды қотыр тоқты бүлдірер. Қой өрісі - қорадан. Қой мыңға жетсе,
Кереге басынан бас кетпейді.
Қой ақсағымен мың болар. Қой үріккен жағына беттемейді. Қой шелді болмай, төлді болмайды. Қойың болмаса,
Байлықта ойың болмасын.
Қойға екі құлағынан басқаның бәрі жау. Қой сүті - қорғасын,
Қойды соққан оңбасын.
Қой асығы демеңіз,
Қолыңа жақса, сақа тұт.
Қойға қоңырау жараспас. Қой өлсе, қозы болады,
Келер жылы өзі болады.
Құрттаған қой құдық басында. Қой алты күн аштыққа шыдайды. Қойдан қалған қозы қасқырға тап болады. Ақсақ қой ауыл қасында,
не құдық басында.
Ақсақ қой жатып семіреді. Күн батса, қойға соқпақ табылады. Семіздікті қой көтереді. Ала қойды бөле қырыққан жүнге жарымайды. Мал өсірсең, қой өсір,
Өнімі оның көл-көсір.
Жүн керек болса, қойды қазанда қырық,
Қой керек болса, мизамда қырық.
Қыста қойыңды қопалы жерге қыстат,
Жазда жазық жерге жайлат.
Қойдың жайын ойласаң, құмға көш,
Сиыр жайын ойласаң, Сырға көш.
Қойды күзде құмға айда,
Жаз шыққанда шымға айда.
Аз қойда айран бар да, өре жоқ. Түйе сойған жиыннан тоқты сойған той артық. Біреу тойға айналды,
Біреу қойға айналды.
Қос аттылымен қол көбейеді,
Қозысымен қой көбейеді.
Тойған қозы момақан. Қозы көкпарға жарамас. Еркек қозы - құрбандық. Қозысы өлген саулыққа
Қой теліген барлықта.
Қой көрмеген көргенсіз қуалап жүріп өлтірер. Қой семіз болса,
Ішіндегісі егіз болады.
Қарақұрт жеген қой семіреді. Қойды қорада сат,
Астықты ұрада сат.
Жаман қой ісегінде қартаяды. Сүтсіз қой маңырауық. Ақсақ қой түстен кейін маңырайды. Малды бақсаң, қойды бақ,
Май кетпейді шарадан.
Ит асырасаң сырттаннан,
Қой бермейді қорадан.
Еркек қой бұралқы болмас. Құрттаған қой далаға кетер,
Екі бұршақ, бір сабауды ала кетер.
Маңырағанның бәрі қой емес. Қораң оңды болса, қойың қоңды болады. Жақсы қошқар жарты отар қойға тең. Қошқардың жайын қой баққан біледі. Екі қошқардың басы бір қазанға сыймайды. Саулықтың жасы үлкен,
Ісектің басы үлкен.
Құдай бергеннің тоқтысын Қыдыр бағады. Жаман жасаққа қарамайды,
Желінсау қосаққа қарамайды.
Бір қозы туса, бір түп жусан артық өсер. Жетім қозы тасбауыр, түңілер де отығар. Жетім қозы сүтке тоймас. Жетім қозы түртіншек. Жетім қозы емеген. Семіз қозы пышаққа сұранып тұрады. Әркім өз қозысын қошқар санайды. Кәрі қойдың басы піскенше,
Тоқты басының арсасы шығады.
Тәңірі асыраған тоқтыны қасқыр жемейді. Тоғыз қабат торқадан
Тоңтышағымның терісі артық.
Жетім қозы маңырауық. Арық қойда төстік жоқ. Ала қойда кінә жоқ, жүні болмаса. Қырсықты қой қыста қырқылады. Қолаңсалы қошқарға тоқты күйлейді. Қой өгіз табады:
Бірі қонаққа сойылады,
Бірі қошқар қойылады.
Қатпа болған түйеге,
Ойсылқара не қылсын?
Қотыр болған қойға,
Шопан ата не қылсын?
Семіз қойдың өмірі қысқа. Қой бақтым -қоңырау тақтым. Ешкінің пірі - Сексек ата. Ешкілі қой өреген. Ешкі бастаған қой егінге түсер, Ешкі жейді ебелек,
Ешкіні жейді кебенек.
Ешкі қырыққан сайын бір өледі. Ешкінің ажалы жетсе, Қойшының таяғына сүйкенер. Ешкі егіз тауып, қойдан аспас,
Ит сегіз тауып, елден аспас.
Есі кеткен ешкі жинар,
Ешкі жинап есін жияр.
Айдағаны - бес ешкі,
ЬІсқырығы жер жарады.
Түйені жел шайқаса,
Ешкіні көктен ізде.
Тоқал ешкі лақпын деп ойлайды. Әркім тапқанын теке қояды. Жылқыны бөгелек,
Ешкіні кебенек аздырады.
Тоқал ешкі мүйіз сұраймын деп
Құлақтан айырылыпты.
Қотыр теке қора былғар. Бір лақ екі адамды талтаңдатады. Сегіз ешкіге сексен теке. Бұрын шыққан құлақтан
Кейін шыққан мүйіз артық.
Таудағы ешкі ыңғай берсе,
Етектегі теке дедектеп жетеді.
Жаман теке сүзеген. Ешкі сойып жесең, бір күндік,
Сауып ішсең, мың күндік.
Арамнан алған түйеден
Адалдан алған ешкі артық.
Ешкілі үй ағы көп сиырлымен тең. Түйе ағаш басын кемірсе,
Ешкі таңданады.
Түйесі кетеген, ешкісі өреген. Тоқал ешкі қой бұзар. Түйенің құйрығы жерге жетсе,
Ешкінің құйрығы көкке жетер.
Қысыр қалған ешкіден лақтаған шыбыш артық. Қорада лақ туса, өрісте от өнер. Серкесіз қой отары болмайды. Өзі келген текенің
Өзін атпа, көзін ат.
Ешкі бақсаң, түбіті көп, мүйізі пышаққа сап. Ешкі баққан зыр қағар. Жалаңқия жартаста ешкі жүреді. Ешкі сойғанның екі амалы бар:
Мүйізі- пұшпағына сап,
Терісі - бұтына қап.
Қой көрмесек те, ешкілі байдың қызы едік. Ешкі бақтым - еңіреп бақтым. Жүйрікке - тұмар. Түйе - түлік басы. Көлік жисаң атан жи,
қияға салсаң мойытпас.
Сауын жисаң бие жи,
Үш ай тоқсан болғанда,
Ариды деп ағытпас.
Киелі мал иелі. Түйеден зор - піл.