Хайуанаттар әлемі туралы 501

Ұялы күшіктей. Құлан қырда, құндыз суда.
Үйірлі құлан көсемсіз болмас. Алпыс құлан ат болмас. Құлан қағын қорғайды. Ордалы құлан ақсағын білдірмес. Керқұланның қадірін ойда, қырда қақ білер. Құланның оттауы бірге, жусауы бөлек. Құлан өз қағынан жерімейді. Қағынан жеріген құлан қаңғырып өлер. Құлан қайда семірсе,
Сол жерге түгін төгеді.
Құлан семірген жеріне жынын шашады. Құлан құдыққа құласа,
Құлағында құрбақа ойнар.
Құланға ерген шиеге аунайды. Құланның қасуына мылтықтың басуы. Құлан ату менің не теңім, киік атпай,
Киік ату менің не теңім, үйде жатпай.
Бір оқты бұлан көтереді,
Екі оқты құлан көтереді.
Қақты жердің қадірін құлан білер,
Орман-тоғай қадірін бұлан білер.
Батпаққа батқан пілді піл ғана шығара алады. Үйірлі құлан айғырсыз болмайды. Жол тосқан жолбарысқа қазалы құлан тап болар. Есек қодығымен, шеңгел собығымен. Жүгі жеңіл есек жатаған. Есектің күші адал да, еті арам. Есекті қанша ұрсаң да, ат болмас. Қарға мақтанып сұңқар болмас,
Есек мақтанып тұлпар болмас.
Есек мінген еңбегін мінер. Есек барға саналса да, малға саналмайды. Есек семірсе, иесін тебер. Ат айлығын ойлайды,
Түйе жылдығын ойлайды,
Есек аяғының астын ойлайды.
Есек шарап ішсе,
Ер-тоқымын сыйға беріп,
Өзі жауыр болар.
Ауыл толы есектен арық та болса ат жақсы. Есекке үкі тақпайды. Есекке күміс ер жараспас. Есегіне қарай тұсауы. Есекке ерген күлге аунар. Есекті отқа айдасаң, боққа қашар. Есек жорға қатқақта,
Сыры мәлім батпақта.
Есектің түбіне «пия, пия» жетер. Есекке үкі таққандай,
Итке жабу жапқандай.
Есек құлағының ұзындығына мақтанар,
Есалаң жүзінің қызылдығына мақтанар.
Есек өзін атқа балайды да,
«Әттең» деп құлағына қарайды.
Ергежейліге есектен биік көлік жоқ. Иесіз есекті бөрі жейді. Өзім есек бола тұрып түйені жетектедім. Ер-тұрманы алтын болса да,
Есектің есек аты қалмайды.
Тұлпарды алтын тағамен тағаласа,
Есек емексіп аяғын көтереді.
Есекті сипасаң, түзге қарай аңырайды. Ақымаққа жалмаң қылма, малы бар деп,
Есекті тұлпар деме, жалы бар деп.
Түйе сілкінсе, бір есекке жүк қалар. Есекті жүгендегенмен жылқы болмас. Түйе терісі есекке жүк. Шаршап жүріп мінген есек аттай болар. Жығылғанға есек тұяғын төсейді. Есек есекті несиеге қасиды. Бір есек қырың түйені жетелеп,
жолдан шығарып әкетеді.
Залым есек көпір үстінде қитығады. Естімеген елде көп,
Есек мінген сарт та көп.
Алтын артқан жаман есек те
«Жаппарқұл» мырза атанар.
Арыстан Айға шауып мерт болған. Арыстанның ойынынан түлкінің мойыны үзіледі. Қасқырдан сая іздегенше, арыстаннан пана ізде. Өлі арыстаннан тірі мысық. Таутанын тастап барыс ат,
Жаға болар ішікке.
Алма апаннан аланды,
Таутан ұрар балаңды.
Қорқау қасқырға жем болғанша,
Арыстанға жем бол.
Ақырғанның бәрі арыстан емес. Ұйқы арыстанды да жығады. Арыстанда бір жігіттің күші,
Қырық жігіттің жүрегі бар.
Арыстан қартайса, тышқанның інін аңдыр. Жолбарыста бір жігіттің жүрегі,
қырық жігіттің күші бар.
«Бақ» десең де, «шақ» десең де жейді арыстан. Кірекейді өлтірме,
Қонжығы қор болмасын.
Арыстанға түлкі айласы жараспас. Арыстан мінсең, қылышыңды қамшы қыл. Бөрі - бақауыл, түлкі - жасауыл. Бөрінің аузы жесе де қан, жемесе де қан. Бөрі азығы мен ұры азығы жолда. Бөрі көмеді, түлкі ашады, Бөрі көрісін талайды. Бөрі арығын білдірмес,
Итке сыртын қампайтар.
Бөрі баласын асырағанмен ит болмас. Бөрік тастап бөріден құтыла алмассың. Орман бөрісіз болмас. Жау жағадан алғанда,
Бөрі етектен алады.
Өлі бөріні ит аттамас. Иттің ұлығанын бөрі естімес. Қасқыр - ауыз, түлкі - құйрық. Қасқыр қартайса да, қойға әлі келеді. Қасқырдан қайрат кетсе,
Ешкіні «апа», текені «жезде» дейді.
Қасқыр қарызын терісімен өтейді. Қасқыр айдағанға көнбес,
Шошқа байлағанға көнбес.
Қасқырдың ойлағаны - арамдық,
Қойдың ойлағаны - амандық.
Қасқыр да қастық қылмайды жолдасына. Қасқырдың күшігін қанша асырасаң да,
Тоғайға қарап ұлуын қоймайды.
Кәрі қасқыр қақпанға түспейді. Кедей мен бай жолдас болмас,
Қасқыр мен қой жолдас болмас.
Қой терісін жамылған бөрі. Бөлтірігін алма шуланның,
Шұрқан салар қораңа.
Қасқыр ұлып ұяласын шақырады. Айтақтай-айтақтай, қасқырдан да ұят болды. Қасқыр тойғанына емес, қырғанына мәз. Иттің иесі болса, бөрінің тәңірі бар. Қасқырдың жылағаны
Құдайдың құлағына жетпейді.
Қасқырлар ұлысып табысады. Мықты қасқыр
Тай, құнанға шабады.
Мықыр қасқыр
Қозы, лақты қағады.
Бір түлкі жеті бөріні алдайды. Түлкіні түн асырайды. Түлкінің қызылдығы - өзінің соры. Түлкінің өз терісі өзіне жау. Түлкі терісінен жазады,
Бай малынан жазады.
Әр таудың түлкісін өз қыраны алады. Түлкі бөрінің тілегін тілейді. Түлкі жатарында жер таңдамайды. Түлкінің түсіне тауық кіреді. Айлалы түлкі алдырмас. Ит жүйрігін түлкі сүймес. Ит алған түлкіде сын болмас. Арыстандай әлің болса,
Түлкідей айлаң болсын.
Қарғаның құдасы көп,
Түлкінің жолдасы көп.
Көп жорытқан түлкі терісін алдырар. Арыстан болсаң жау үшін,
Түлкідей болсын әдісің.
Түлкіні құрылған қақпан ұстамайды,
Құруын тапқан ұстайды.
Түлкі өз құйрығын куәлікке тартады. Тазыдан қашқан түлкі қақпанға тап болады. Түлкінің ақыр тоқтайтыны -
Ішік сататын дүкен.
Түлкі түгінен жазады. Алпыс қарсақ ат болмас. Борсық ұрған сайын семіреді. Борсықты ұр тұмсықтан,
Тез өледі шымшықтан.
Дәндеген қарсақ құлағымен ін қазады. Тышқанның тәңірі - мысық. Мысық жоқта тышқан төбеге шығады. Мысыққа ойын керек, тышқанға өлім керек. Өлейін деген тышқан
мысықтың құйрығымен ойнайды.
Мысық та жолбарысша қуанады. Сүтке тойғыз мырсынды,
Соқыры болар мыршымды.
Мысықтың мәулені мияулап туады. Жанынан безген мысық
Жолбарыстың көзін тырнайды.
Тышқанның да сауыры бар. Тышқан ініне кіре алмай жүріп,
Құйрығына қалжауыр байлар.
Тышқан көтін көріп жаралы болыпты. Екі тышқан бір байдың жұртына таласыпты. Көп суыр ін қазбас, ін қазса, кең қазбас. Өрмекшіге қыл қуат. Өрмекшінің торы - шыбынның соры. Жылан иреңдеп жүреді, сүйрендеп күледі. Жыланның сырты жылтыр, іші у. Жылан иір-иір жүрсе де,
Ініне түзу кіреді.
Жыланның аузы жесе, құйрығы семіреді. Жыланды өлтіргеннің сауабы бар. Қазына бар жерде жылан бар. Жыланның сүймес асы інінің аузынан шығар. Жұмыртқадан қыран да, жылан да шығады. Жыланның басына ақ құйып шығарады. Жыланға түк біткен сайын қалтырауық. Жылан өз бойына қарамай,
Түйе мойнын иір дейді.
Жыланның үш кессе де,
кесірткедей қауқары бар.
Көп жүрген жылан аяғын көрсетер. Жатқан жыланның құйрығын баспа. Биік таудың басына
Қиялап ұшып қыран да шығады,
Жер бауырлап, жылжып,
Жылан да шығады.
Жылы-жылы сөйлесең, жылан інінен шығады. Жыланның іні тік. Улы жыланның терісі жұмсақ. Жылан терісін тастаса да жылан. Жылан жалбыздан қашар. Іштен шыққан жыланның
Ирендеуінің жақсысы-ай.
Ордалы жыланмен ойнама. Жылқының жауы - бөгелек,
Жыланның жауы - дегелек.
Шошқаға ерген балшыққа аунар. Шошқа өліп жатса да, «қорқ» етуін қоймас. Тауына қарай тоғайы,
Шошқасына қарай торайы.
Ит жоқ жерде шошқа үреді. Ит аулақта доңыз төбеге шығады. Доңызға таяқ қана өтер. Қараңғы үйде қабан күркірейді. Аюдың үңгірі өзіне лайық. Аюдың қасында шошқа жіптіктей. Ит - ырыс. Ит - адамның құлағы. Ит - опа, қатын - жапа. Ит ұяласын аңсайды. Ит ұяласынан қорықпайды. Ит те бойдағында керіледі. Ит тұмсығы жерде жатпас. Ит төлеуі - бір күшік. Ит үреді, керуен көшеді. Ит жеген ішінен таусылар. Ит арық болса - ауылдың намысы. Ит күшігін ырылдап сүйеді. Ит иттігін істемесе, іші ауырады. Ит жеңгенін талайды. Ит итті жұмсайды,
Ит құйрығын жұмсайды.
Ит не жесе, соны құсады. Ит мініп, ирек қамшылап. Ит баласы - сүйгінші,
Тұра бара құсқыншы.
Ит арбаның астында жатып «сүйредім» дер. Ит құтырса, иесін қабар,
Торғай құтырса, бүркітке шабар.
Ит бір сүрінсе, қырық сүрінеді. Ит иттігін істемей қоймайды. Ит итке жерошақта жолығады,
Қу қуға намаздігер - намазшамда жолығады.
Ит итаяғын жаламай тойынбайды. Ит аузына түскен соқта жаншылмай қалмайды. Ит қорыған жерге өш. Ит атасын танымас. Ауыл итінің достығы сүйек тастағанша. Ит те киімге қарап үреді. Ит үрген жерде ауыл бар. Иттің бәрі тазы емес,
Еттің бәрі қазы емес.
Иттің ырылдасқаны - амандасқаны. Иттің ішіне сары май жақпас. Итке тұмар жараспас. Итке артқан қос далада қалады. Итке берсең асыңды,
Иттер тартар басыңды.
Итті «күшім-күшім» десең, аузыңды жалар. Итті иесімен қина. Итті күшігінде үйрет. Итпен құда болсаң, боқпен той жасарсық. Иттің боқ жемесе басы ауырады. Иттің боғы дәрі болса, дарияға тышады. Иттің мойынына алтын қарғы тақсаң да,
Боқ жеуін қоймас.
Иттен өзге бұралқы. Иттің табаны қышыса, керуенге ереді. Иттің басын алтын табаққа салсаң,
Шоршып түседі.
Қорыққан ит үш күн үреді. Бұралқы ит үріп жағады. Жетелеген ит аңға жарамас. Жетелеген төбет қораға үрмес. Үре білмеген ит үйіне ұры келтірер. Ақсақ ит айға қарап үреді. Оңбағанның иті ұры кеткен соң үреді. Алжыған төбет айға қарап үреді. Бір ит көріп үреді,
Бір ит еріп үреді.
Үрген ит кісі қаппас. Қабаған ит қайыр байлайды. Кішкене ит қартайғанша күшік. Үндемеген ит қабар. «Кет!» десе, ит те кетеді. Аш иттің артын сұқ ит жалайды. Жеңген ит желкесінен. Тауындағы түлкіні табындағы тазы алар. Ел жатпай ит тынбас. Жақсы ит - иесінің көзі, құлағы. Жаман иттің атын «Бөрібасар» қояды. Ауылы жақын ит қасқырдан қорықпас. Ақ ит, қара ит, бәрі бір ит. Жақсы ит өлімтігін көрсетпейді. Ауыл итінің құйрығы қайқы. Солақайға сорпа жоқ,
Соқыр итке боқ та жоқ.
Көп жорытқан ит күшәлаға жолығар. Итаяғын ит екеш ит те қорғайды. Қыры кеткеннің иті қырын жүгіреді. Алтын қарғы ит мойнында да жүреді. Иттің де тәңірі бар. Жас қаншықтың көзі сау. Ит иесіне тартады,
Түйекеш түйесіне тартады.
Ит ұяласын таламайды. Иттің құлы - итбақай. Иттің шені - қарғыбауы. Үрген иттен қорықпа,
Ол қабам деп хабар бергені.
Үрмеген иттен қорық,
Ол білдірмей қабам дегені.
Ит жеті қазынаның бірі. Қартайған ит жатып үреді. Жетелеген ит сақ болмайды. Ит міндетін үрумен өтейді. Төренің иті төрде үреді. Үре білмеген ит үйге қонақ келтіреді. Күшігінде таланған ит оңбас. Көк ит көп итті жеңбес. Бұйдалаған нар тайлақтай,
Жетелеген тазы мойнақтай.
Қызыл ит қысырамайды. Ит сүйекке қақалмас. Ит жатқан жерде сүйек қалмас. Жақсы ит - малға серік. Иттің құйрығын тартсаң, орнына барады. Ет артқан түйеге ит ереді. Жүгірген ит мал санатпайды. Итке мылтық не керек? Құрсағы жібіген ит жатпас. Аш ит тапқанын асай береді:
Иесінің түйесі ме,
Тажалдың иесі ме, бәрі бір.
Қырда қасқыр ұлыса,
Үйдегі иттің бауыры сыздайды.
Өзім асыраған күшігім өзімді қапты. Ауылға жақындағанда ит озады. Ақсақ ит сау иттен сауға сұрайды. Еңбексіз ит жер,
Бейнетсіз бит жер.
Майлаған қайысқа ит өш. Ілгері басқанның иті оттайды. Сары майдан дәметкен итің құрысын. Нәжісті доңыз, сүйекті ит жинайды. Иттің жатқан жері - төсегі. Бәрі жеген бөксемді иттен неге аяйын. Құр сүйекті ит те қаузамайды. Қойға қасқыр шапса, ит семірер. Елсізде ит те жолдас. Өз көшесінде ит те жолбарыс. Күшігі жоқ ит жүгірмес. Сүйекпен ұрған ит қыңсыламайды. Қорасында қойы жоқтың итінің сағын қара. Жарамсақтанған ит жатқанша таяқ жейді. Күніне жүз түлкі алса да,
Тазының ит аты қалмайды.
Ауыл иті ала болса да,
Бөрі келгенде бірігеді.
Ауыл-үйді бала мен ит араздастырады. Итті Құдай иесімен қинасын. Итке маржан не керек? Ит ашуын тырнаумен алады. Қазаннан қақпақ кетсе,
Иттен ұят кетеді.
Иттің күні үрумен өтеді. Ит жегенше иесі жесін. Қанден ит қартайса да, шәуілдеуін қоймайды. Құс қарайды құрымға,
Ит қарайды жұрымға.
Итке сүйек тастасаң қаппайды. Иесі баққан ит семіз. Иттің құтырғаны - өлгені. Қырдағы қырғауылды қырамын деп,
Үйдегі тазыңнан айырылып қалма.
Иттің бажасы көп, құдасы жоқ. Ит жүрсе, сүйек табады. Далада бөрі ұлыса,
Үйдегі иттің іші ашиды.
Көпке күлкі керек,
Тазыға түлкі керек.
Айыр етекті шапандыға ит өш. Қасқыр қорыққан төбеттен қаншық қорықпайды. Ұры ит тойса да, тіміскілеуін қоймайды. «Кел, кел» көп болса, ит те салауатты. Ит тойған жеріне. Ит тобын арыстан бастаса,
Барлық ит арыстан болады,
Арыстан тобын ит бастаса,
Барлық арыстан ит болады.
Ит басына іркіт төгілген. Сүйреп қосқан тазы түлкі алмайды. Иттің құсығы өзіне тәтті. Боқ жемес ит болмайды. Қасқырлы жердің иті айтақшыл. Қартайған ит шүкісін шығарып өледі. Қанден иттің қартайғаны білінбес. Шолақ иттің арыны қатты. Күшік өсіп, ит болады.
Сірке өсіп, бит болады.
Ит айдауға көнбейді,
Шошқа байлауға көнбейді.
Ит сүйекті көтіне қарап жұтады. Ерке ит ауыз жалайды. Ит иесін қаппайды. Таутекенің тауға шықпаса, тұяғы қышиды. Бір киікті бір тау аш қылмайды. Киікті көрінбеген атады, не ерінбеген атады. Балалы марал маңырайды,
Баласыз марал зарлайды.
Әр таудың шүйгінін аңсаған бұғы аштан өледі. Тауда жүрген киіктің көзінен өзге айыбы жоқ. Бір тауда бір киік. Балалы арқар баурайды,
Баласыз арқар маңырайды.
Бір жылға қоян терісі де шыдаған. Қоян көлеңкесінен қорқады. Қоянның қарасын көріп, қалжасынан түңіл. Қашқан қоян жатқан қоянды ала кетеді. Көкпар тартқандікі, қоян қаққандікі. Қасқыр жүйрік - жылыс жоқ,
Түлкі жүйрік - дыбыс жоқ,
Қоян жүйрік - тыныш жоқ.
Ай жарық, қоян арық. Ата білсең, ақ қоян,
Сата білсең, сақтиян.
Қашайын деп тұрған қоянға «тәйт» десе не жорық. Үйге дәуіт кірсе, құт кіреді. Көлбақаға күнде той. Балықтың жаны суда. Балық жоқта бақа да балық. Балықтың тілін бақа біледі. Балық аулай алмаған суды лайлар. Балықтың да сегіз қанаты бар. Балық жеген тоқ болар,
Әл-дәрмені жоқ болар.
Балық өңешінен өткенін жейді. Балық байлығы - етек жеңің кепкенше. Балық басынан шіриді,
Су басынан бұзылады.
Жар құласа, жайын өледі. Жайынның құйрығын жеген жатпас. Судағы балықты иеленбе,
Ол әлі сенікі емес.
Балық жеген «су, су» дейді,
Көлік айдаған «шүу, шүу» дейді.
Балықта сүт болмайды,
Шабағын теңіз асырайды.
Балығы болмаған көл құрысын,
Киігі болмаған шөл құрысын.
Жандыда балық үлкен,
Жансызда қамыс үлкен.
Бекіре балық тұмсығы тасқа тимей қайтпайды. Балық асқа бата жүрмейді. Желбезекке жебе дарыса,
Балық өрге жүзе алмас.
Шортанның өзі өлсе де, тісі қалады. Балақ түрілмей балық тұтылмас. Бақа батпағын сағынар. Балық - көлге, бақа - шөлге. Жайынның аузы кең, арты тар. Балықтың өзі суда, көзі қырда. Құс патшасы - бүркіт,
Аң патшасы - арыстан.
Құс көк сеңгірге бір қонады. Құс жеткен жеріне қонады. Құсы жоққа тұрымтай сұңқармен тең,
Аты жоққа қотыр тай тұлпармен тең.
Құс қанатымен ұшып, құйрығымен қонады. Құстың алғанынан салғаны қызық. Атқанның құсын жатқан пайдаланар. Ұшар құстың басы ілгері. Телегейге тел жаңғырық,
Ұшқан құсқа жел жаңғырық.
Баба бүркіт барлап ұшады,
Бала бүркіт парлап ұшады.
Бүркіт қартайғанда тышқан аулайды. Ақсұңқардың баласы алдына қоймай ас жемес. Сұңқар қанаты ұшқанда қатаяды. Аттың бәрі тұлпар емес,
Құстың бәрі сұңқар емес.
Тұлпардан тұяқ қалар,
Сұңқардан қияқ қалар.
Қараша үйде сұңқар бар, ораздыға жолығар. Қайырсыз сұңқардан қайырлы тұрымтай артық. Қара құс басып жейді,
Сұңқар шашып жейді.
Бұлбұл құс зымыстан көрмей,
Гүлстанның қадірін білмес.
Саясы жоқ бұтаққа бұлбұл қонбайды. Бұлбұл болып қырылдағанша,
Шымшық болып шырылда.
Балапан басына, тұрымтай тұсына. Аспандағы сұңқардан қолдағы тұрымтай артық. Қаз тойғанына семірмейді,
Орғанына семіреді.
Қаз келсе, жаз келер,
Қарға келсе, қатқақ болар.
Сасқан үйрек артымен сүңгір. Шабан үйрек бұрын ұшар. Қарға қарғаның көзін шұқымайды. Қарғаның бір көзі оқта, бір көзі боқта. Екі қарға таласса, бір құзғынға жем болар. Сақ қарға сағағынан ілінер. Тауық құсқа ұшу жоқ,
Там үйлерге көшу жоқ.
Тауықтың түсіне тары кіреді. Тауықтың шақырғанына таң атпайды. Кімнің тарысы піссе, соның тауығы. Мезгілсіз шақырған қораздың
айдарын жұлмақ керек.
Шоқысқыш қоразға шыр бітпес. Қақылдаған тауық тумай қоймас. Тары болса, тауық табылады. Табақты үйдің тауығы қос жұмыртқа туады. Жапалаққа күннен түн жақсы. Жапалақ сипағанмен сұңқар болмас,
Жабыны мақтағанмен тұлпар болмас.
Жапалақты таспен ұрсаң да, жапалақ өледі,
Тасты жапалақпен ұрсаң да, жапалақ өледі.
Торғай жаңбыр жауса, баласын қорғайды,
Бұршақ жауса, басын қорғайды.
Бұтаны паналаған торғай аман қалады. Екі тұйғын жабылса қаздың соры. Құзғын ас таңдамайды. Көкек өз атын өзі шақырады. Сауысқан шоқыса да тоқ болмайды. Сауысқан тотықұстың жүрісіне салам деп
Өз жүрісінен айырылыпты.
Бөдененің үйі жоқ,
Қайда барса бытпылдық.
Шағала келмей жаз болмас,
Шаңқан келмей боз болмас.
Ителгінің қызығына берілсең,
Қаршығаңды қамшы етерсің.
Аспандағы тырнаны ұстаймын деп
Қолыңдағы шымшығыңнан айырылма.
Соқыр тауыққа бәрі бидай. Құс жаманы - сауысқан,
Ағаш жаманы - азған.
Тұғырына саңғыған сұңқар оңбас,
Үйірінен қаңғыған тұлпар оңбас.
Семірген сайын тауықтың арты бітер. Ұя баспайтын құс оңаша ұшар. Ит иесі үшін жүгіреді,
Құс өзі үшін ұшады.
Қарлығаш - көктем жаршысы. Аққу жүзсе су сұлу. Дауылпаз деген құс болады,
Дауысы жер жарады.
Керуеннің түнгі жүрісін бозторғай біледі. Абайлап ұшпаған құс қанатын қайырады. Құстың қайдан екенін сұрама, сайрағанын сұра. Құста сүт жоқ,
Жылқыда өт жоқ.
Аспандағы құсты ұятқа қалдырған - жердегі жем. Ақсұңқардың баласы сарқыт қоймай, жем жемес. Кенді жерде жылан бар,
Шөлді жерде қыран бар.
Қыран қызыл түлкі алса,
Қарға ауыл тазартады.
Тұйғынның ілуі артық. Бөтен жерде бұлбұлды қарға дейді. Бұлбұлға бау жақсы,
Кекілікке тау жақсы.
Гүл ашылмай, бұлбұл сайрамайды. Қаз ұшса, көлді үйрек иеленеді. Қарашада қаз қайтар. Ала қарғада алашағың жүрсін. Қарғаның «қарқ» дегені - өзіне сүйеу. Әтешке шақыр десең,
Таң атсын дейді.
Аққудың қасында жапалақ жараспас. Арық аттың бабын тапсаң - тұлпар,
Күйкентайдың күйін тапсаң - сұңқар.
Тырнадан бастық қойсаң,
Басыңнан қиқу кетпес.
Жасауылың тырна болса,
Күнің қиқуымен өтер.
Жарқанатқа жарық қас. Дегелек келсе, жаз болар,
Бала-шаға мәз болар.
Сауысқан бір шоқып, қырық қаранады. Қарға қазға еліктеймін деп сирағын сындырыпты. Кептер болып тусаң, қарға болып өлме. Торғай, торғай, тотым бар,
Бір жапырақ етім бар.
Бақа көлін аңсайды,
Бұлдырық шөлін аңсайды.
Тұрымтай көз тұндырады,
Қараша қазан қайнатады.
Атпа, достым, ұларды,
Бұзба тобын олардың,
Тау бұлбұлы солардың,
Мен жырына құмармын.
Қарғамен жолдас болсаң, шоқығаның боқ болар,
Бүркітпен жолдас болсаң, тамағың тоқ болар,
Аққумен жолдас болсаң, тәнің пәк болар.
Құзғын жемтік көрмесе жүре алмайды. Әуедегі тырнадан жердегі торғай артық. Мың жабыға - бір тұлпар,
Мың үйрекке - бір сұңқар,
Мың қарғаға - бір кесек.
Таудай толқын басса да,
Суға батпас қасқалдақ,
Қанша боран соқса да,
Қыран ұшар аспандап.
Торғайдан қорыққан егін екпейді. Сауысқан сақтығынан өлмейді,
Сұқтығынан өледі.
Қаз шөлде жүрсе де, көзі көлде болар. Тотықұс бойын көріп зорланады,
Аяғын көріп қорланады.
Тырна көкте, тұяқ жерде. Жапалақ жамбасына басып жейді,
Аңсұңқар жан-жағына шашып жейді.
Қарға баласын «аппағым» дер,
Кірпібаласын «жұмсағым» дер.
Жұмыртқа жегенің -
Тауықты құрттым дегенің.
Тауық түсінде тары көрсе,
Түлкі түсінде тауық көреді.
Тозған қазды топтанған қарға жем етер. Қыран қазасы қияда. Әр құстың өз алдына жемі бар,
Әр кісінің өз алдына теңі бар.
Құс төресі - бидайық,
Ит төресі - құмайық.
Тозғындаған аққуды шалғындаған қаз алар. Қарға қияға ұя салмайды. Қыран күнге қараса да, кірпігін қақпайды. Қиядағыны қыран ғана көреді,
Ұядағыны жылан ғана көреді.
Сұңқар самғауын біледі,
Жапалақ жалбауын біледі.
Қыран қартайса, жағалтайға жалтаңдайды. Соқыр тауыққа бәрі бидай. Аққу құсқа оқ тисе,
Қашатын суға тигізбес.
Ақсүйекке оқ тисе,
Көршісіне білдірмес.
Иттің атасы жоқ. Ит иесіне үрмес.