Отбасы туралы 274

Әйелдің пірі - Бибі Фатима Әйел - қырық шырақты.
Әйел - үйдің қазығы. Әйел - үйдің көркі,
Еркек - түздің көркі.
Асыл әйел - әрі еркек, әрі қатын. Еркек - бас, әйел - мойын. Әйелді гүлмен жасқауға да болмайды. Еркек түз сақтайды,
Әйел үй сақтайды.
Жақсы әйел - теңі жоқ жолдас,
Түбі жоқ сырлас.
Инабатты болса - әйел,
Өнегелі болса бала көрікті.
Жақсы әйел - ырыс,
Жаман әйел - ұрыс.
Үйді қырық еркек толтыра алмайды,
Бір әйел толтырады.
Ердің асылы күшінен білінеді,
Әйелдін, асылы ісінен білінеді.
Жақсы қатын жаман еркекті адам етеді. Қызға бергісіз қатын бар. Әйелді бастан, баланы жастан. Еркекке жүрек керек,
Әйелге тірек керек.
Ақылды әйел күйеуінің ойнап айтқанын
Ойлап талдайды.
Ерге жаққан қатын елге де жағады. Қапияда қатын ақыл табады. Көріп білген көріктіден
Көрмей білген текті артық.
Жақсы қатын жарының жақсылығын асырар, Жамандығын жасырар. Сиырдың сүті болсын,
Әйелдің асы болсын.
Қатын ерге қарайды,
Ер жерге қарайды.
Бақпасаң, мал кетеді,
Күтпесең, қатын кетеді.
Әйелінен ұялған баласыз өтеді. Түлен түртпесе,
Түнде келін төсектен тұрмайды.
Ұлсыз қатын шүмекке тоймас. Қатын көп болса
Шөмішті ит жалайды.
Қатын мұндай көп болмас,
Қарта мұндай боқ болмас.
Қылымсыған қатын қызыл көйлек киеді. Әйелдің ақылын жесірінде байқа,
Баланың ақылын жетімінде байқа.
Әйел өз қылығын білмей, еркегіне өкпелейді. Қатты қаңтар болмай,
Су-теңіз тоңбайды,
Қатын шайпау болмай,
Ер жалғыз үй қонбайды.
Көшпей, қонбай қараша қатынын жоғалтты. Күйеуіне өкпелеген қатын
Қайнағасына сәлем бермейді.
Жақсы қатын жүн қарыз алады
Жаман қатын су қарыз алады.
Салақ қатынның үйінен
Сабақты ине табылмас.
Алты қатын асқа барса,
Әрқайсысы өз мұңын айтар.
Отқа барған қатынның
Отыз ауыз сөзі бар.
Айлас қатын мұңдас. Жаман қатын қыз табар. Қашқан жауға қатын ер. Екі қатынның баласы екі рулы ел. Бір қатынның қырсығы
Қырың есекке жүк болған.
Жаман қатын төсегінен белгілі,
Жаман жігіт есебінен белгілі.
Тоғыз қатынның толғағы бір келеді. Ерлеріне қатын қас,
аңыр түбін ойламас.
Ері жоқ әйел - ескегі жоқ қайық,
Әйелі жоқ еркек - ауыздығы жоқ ат.
Бақа жарығы сумен,
Қатын жарығы ерімен.
Байтал жүйрік, пайда жоқ,
Қатын шешен, парқы жоқ.
Кемпірі бардың кәпірі бар. Жаман ерден жайдағым жақсы,
Жаман қатыннан бойдағым жақсы.
Олақ қатын ұл туса,
Не шүмегі жоқ, не түбегі жоқ.
Жақсы әйел - үй дәулеті,
Жақсы шапан - той сәулеті.
Жақсы әйел - жарты иманың. Жақсы әйел - зейнет,
Жаман әйел - бейнет.
Ерін баққан әйел елін де бағады. Болдыратын да, толтыратын да қатын. Батырды екі долы қатынның бірі туады,
Би мен көсемді әйелдің ілуде біреуі туады.
Ұятсыз әйел тұзсыз ас секілді. Елек сұрап барып ерге шығады. Жақсы - бір қатыннан туады,
Жаман - әр қатыннан туады.
Әйелдің абыройы - дақ түспеген ары. Ері өліп ерге тисе - елдің жорасы,
Ері тұрып ерге тисе - беттің қарасы.
Бірінші әйел - шекер,
Екінші әйел - бекер.
Мал бәйбішенікі, бай тоқалдікі. Күндестің күлі де күндес . Күндестің көрген күні құрысын. Еркекқұмар әйел ерге жарымас. Абысын ағарып алдымда жүрмесін,
Қарайып артымда қалмасын.
Әйелдің қары,
Еркектің қоры күлегеш.
Жаман қатын өлсе, төсек жаңғырады,
Жақсы қатын өлсе, бас қаңғырады.
Еркек көп болса, отын жоқ,
Әйел көп болса, су жоқ.
Еркек көп жер отынға жарымайды,
Әйел көп жер суға жарымайды.
Балдыз балдан тәтті. Балдыз - жарты қатын,
Қайынбике - бүтін қатын.
Әйелі азған елдің ертеңі жоқ. Заман бұзыларда әуелі әйел бұзылады. Әйел ашуланса, екі көзіне әлі келеді. Екі әйелдің басы қосылса,
Үшінші әйелдің соры.
Жақсы қатын белгісі - былғары қылар теріні. Әйел ақылсыз ,бақа көріксіз . Әйелдің күші жоқ, айласы көп. Олақ қатын оймақшыл,
Салақ қатын сауықшыл.
Долы қатын - жылауық,
Сұғанаң қатын - сұрауық.
Іші тар қатын ұл тумас. Қой толғағыңды берме,
Оң толғағыңды бер.
Біз де қатын болармыз,
Қапқа тары салармыз.
Біздің алақанымызға да қарға тышар. Алтын басты әйелден
Бақыр басты еркек артық.
Әйелдің шашы ұзын, ақылы қысқа. Қатын бастаған көш оңбас. Көш басшысы - бәйбіше. Бәйбіше - Құдай бұйрығы,
Тоқал - иттің құйрығы.
Бәйбішеге малын берер,
Тоқалға жанын берер.
Кіші қатын - кісі қатыны. Тоқалдың күні де күндес,
Күлі де күндес.
Күндес қатын - керіс,
Мұңдас қатын - өріс.
Күндес қатын күнде ауру,
Қала берді түнде ауру.
Күндесті болғанша, күнің басқа болсын. Күндесті болсаң бол, ойнасты болма. Ебелектен отын болмас,
Ойнастан қатын болмас.
Жаман бие тайымен ойнайды,
Жаман қатын байымен ойнайды.
Қатын алсаң, қарап ал,
Ат алсаң, мініп ал.
Ыштан көйлек болмайды кигенменен,
Жаман қатын болмайды сүйгенменен.
Байын билеген әйел ауылды билеймін деп
Шәрһәкім болады.
Байдың атын қатын шығарады,
Қатынның атын жетім шығарады.
Жаман қатын байына
Жалғыз атын сойғызар;
Жақсы қатын жолдасын
Жоқтан құрап тойғызар.
Ұста қатынымен
Темір қызғанша ұрыса алады.
Бұлт шығып, жаңбыр жаумай елді алдайды,
Әйелдің айлакері ерді алдайды.
Еркек дауысты қатында ұят болмас,
Әйел дауысты еркекте қуат болмас.
Байдың қатыны өлсе, төсегі жаңғырар,
Кедейдің қатыны өлсе, басы қаңғырар.
Қатын қалса, бай табар,
Бала қалса, мал табар.
Байсыз әйел үйде тұрмас,
Баусыз оймақ қолда тұрмас.
Қатын өлді - қамшының сабы сынды. Қатын өлсе үйің кетеді,
Басыңнан күйің кетеді.
Атың жебір болса - Құдайдың бергені,
Әйелің жебір болса - Құдайдың ұрғаны.
Тастарында қатын жаман,
Көшерінде жұрт жаман.
Бұзылған қатын бұралқы итпен тең. Жақсы аттың тісін ашып қарама,
киесі болады.
Қатыны жастың жұрт көзінше жасын сұрама,
әр нәрсенің жүйесі болады.
Бала таппаған қатыннан
Лақтаған ешкі артық.
Қатын - ала қаптың қатыны,
Ала қаптан ас кетсе ,
Әлдекімнің қатыны.
Ер айласы - бір,
Қатын айласы - мың.
Тыртақай жігітке,
Жыртақай әйел кез болар.
Аймақ құты - ақсақал,
Ауыл құты - бәйбіше.
Елді қорғайтын - ерлер,
Ерлерді тәрбиелейтін - әйелдер.
Жырақтан құтқарса - атың мұра,
Жалғыздықтан құтқарса - қатын мұра.
Сиыр су тастамайды,
Қатын үй тастамайды.
Әйелдің қаруы - ожау. Ерден бағы жанбаған әйел ғаріп. Салақ әйелге - соқыр күйеу. Кей сорлының қатыны
Күндіз ауру, түнде сау.
Балалы әйел - кескекті аю. Қатын ашуланса қазан қайнатар. Бодалақ жіпті бос қатын,
Алсаң етті қос қатын.
Қатынның шайпау болғаны - болмағаны,
Келіннің шайпау болғаны - оңбағаны.
Жақсы әйел - ері ұялар іс қылмайды. Әйел асқақтаса, жылайды,
Еркек асқақтаса, құлайды.
Әйел ашуланса жеңіледі,
Еркелесе жеңеді.
Жетесіз әйел ер қадірін білмес. Абада мал қалса, қатын қарар,
Ниеті бар болса, жанын салар.
Қатынның қарғысы жаман. Жақсы әйел -
Жігіттің жақсы қылар жаманын,
Ұшқыр қылар шабанын.
Жаман әйел -
Жігіттің тайдырады табанын,
Тар қылады заманын.
Жаман қатын қыз болам деп қылымсиды,
Жаман қыс жаз болам деп жылымсиды.
Асау арудың арыны басылғанмен
Ұрыншақ ұрғашының ұры желігі басылмайды.
Әйелді теппе аяқпен,
Баланы ұрма таяқпен,
Әйелді тепсең, сағы сынады,
Баланы ұрсаң бағы сынады.
Күндестік шырық бұзады . Бас екеу болмай , мал екеу болмайды . Есік көргенді алма ,бесік көргенді ал . Үйлену оңай , үй болу қиын . Өзің сүйгенді алғанша ,
Өзіңді сүйгенді ал .
Қатын алма, қайын ал. Таза сабаның қымызын іш,
Мейірман ананың қызын ал.
Таңдаған тазға жолығады,
Ақылы азға жолығады.
Үйірі басқаны ноқта қосады,
Атасы басқаны неке қосады.
Ұлың үйленсе - ырысың,
Қызың орын тапса - өрісің.
Жігіт жарымен жақсы. Ұлы жол үйдің табалдырығынан басталады. Табалдырықтан биік тау жоқ. Қатын алсаң, отын ал,
Бір құшағын артық ал.
Өз үйім - өлең төсегім. Шіркін, менің өз үйім,
Кең сарайдай боз үйім.
Отау үй - оңаша бас. Үлкен үйдікі ортақ,
Отау үйдікі бұлтақ.
Атасыз үй - батасыз,
Анасыз үй - панасыз.
Үйі жоқтың күйі жоқ. Үйің жаман болса, күйің жаман. Тату үйдің тамағы да тәтті. Үйінде озған - түбінде озған. Үйің үй-ақ екен,
Ішінде ойнайтын бала болса.
Үй болғанда көсеу де керек. Балалы үй - базар,
Баласыз үй - мазар.
Жақсының үйі түссе, күйі түседі,
Жаманның үйі түссе, миы түседі.
Ерлі-зайыпты - қос өгіз. Ерлі-зайыптының ортасына есі кеткен отырар. Ерлі-зайыпты тату болса, шырағы жанар,
Ерлі-зайыпты араз болса, өмірден көңілі қалар.
Ерлі-зайыпты:
Ұрысар да, керісер,
Керісер де, келісер.
Екі жақсы қосылса,
Ай мен Күндей жарасар;
Екі жаман қосылса,
Ырылдасар, таласар.
Алмауыттан ат мінсең,
Жақын болар алысың.
Әдепті, арлы жар сүйсең,
Оңғарылар бар ісің.
Келін жаман емес,
Келген жері жаман.
Жақсы келін - келін,
Жаман келін - өлім.
Келіннің бетін кім ашса, сол ыстық. Жақсы келін - қызыңдай,
Жақсы күйеу - ұлыңдай.
Келін қыз болмас,
Күйеу ұл болмас.
Келін, келін, келін бақ,
Келмей жатып сөзін бақ.
Келіні жақсы үйдің керегесі алтын. Келінді қайын ененің топырағынан жаратады Қалыңсыз келген келін
Қырыстанғанын қоймайды.
Келін бой жасырады,
Дауысын таудан асырады.
Келіннің сөзі кетпендей,
Баланың сөзі батпандай.
Баланың өзі туғандай,
Келіннің өзі келгендей.
Төркіні жақынның төсегі жиылмас. Төркінге сенгеннің төбесі тесік. Еншісі басқаның ені бөлек. Отбасының сәні - сыйластық,
Достық сәні - қимастық.
Түндігі бүтін, түтіні түзу. Келіннің аяғынан,
Қойшының таяғынан.
Ұрыспас ұл болмайды,
Керіспес келін болмайды.
Отбасы ала болса,
Кереге басы сайын пәле бар.
Ата-анадан жар жақын,
Туысқаннан мал жақын.
Қатыны жоқ үй жетім. Әйелі жоқ үй - суы жоқ диірмен. Жақсы қатын алғанның тойы өз үйінде. Әркімнің мінген аты - өзіне тұлпар,
Әркімнің сүйген жары - өзіне сұңқар.
Өз жарыңды жаттай күт,
Жат көрсін де, түңілсін.
Бір-біріңді қадір тұт,
Жұрт үлгі алсын, үңілсін.
Жаман үйден қосым артық,
Сынық ошақтан мосым артық.
Сұлу алған жолдасынан айырылады. Атың жаман болса,
Арманың кетеді.
Алғаның жаман болса,
Мейманың кетеді.
Жақсы болса алғаның,
Үйіңнен кісі кетпейді;
Жаман болса алғаның,
Шын досың да шеттейді.
Қатының жақсы болса, жұмақ үйіңде,
Қатының жаман болса, тозақ үйіңде.
Алқызыл гүл - жердің сәулеті,
Асыл жар - ердің дәулеті.
Жаман еркектің басын
Жақсы қатын хан қылады.
Жақсы еркектің басын
Жаман қатын даң қылады.
Үзіксіз - үй болмас. Үлкен үйге не керек,
Кіші үйге де сол керек.
Үлкен шаңырақтың жанында отау үй көрікті. Ер - елдің иесі, әйел - үйдің иесі. Ерлі-зайыптының ашуы
Екі ен жаулық кепкенше.
Өз зайыбыңа дұшпанның көзімен қара. Еркек - үйдің иманы,
Әйел - үйдің жиғаны.
Бай күйігі етекте,
Бала күйігі жүректе.
Сұлу әйелдің күйеуі қарауыл. Көрікті әйелдің күйеуі көзсіз. Ерлі-зайыптының
төсегі бір болғанмен,
Көретін түсі басқа.
Ішетін қазаны бір болғанмен,
қарны бөлек.
Түтіні бір болғанмен,
түйсігі бөлек.
Келінге өкпе тисе, көңілі көкке жетеді. Төркін десе, қыз төзбейді,
Тұз десе, түйе төзбейді.
Тұз десе, түйеде тағат жоқ,
Төркін десе, қызда тағат жоқ.
Түнде жүрген күндіз қуанар,
Жасында үйленген қартайғанда қуанар.
Жақсы әйел өміріңді ұзартады,
Жаман әйел үстіңе тұз артады.
Азансыз молда болса да,
Қазансыз қатын болмайды.
Екі жасты қосқанның сауабы бар,
Екі жасты айырғанның обалы бар.
Арамнан алған түйеден
Адалдан алған ешкі артық,
Жаманнан алған сұлудан,
Жаман да болса, текті артық.
Бармайын десем, әулие қоймайды,
Барайын десем, қатыным қойнына алмайды.
Бота тайлағымен, ауыл аймағымен. Аға өлсе, жеңге мұра,
Ат өлсе, сауыры мұра.
Әмеңгердің де әмірі бар. Жазғы күннің саясы -
сапырулы қымыз, салқын үй.
Атың жаман болса, сатып құтыларсың,
Әйелің жаман болса, қайтып құтыларсың.
Бос сөз тындағанша,
Енем баласының қойнына барып жатпаймын ба?!
Ай мінбей атыңды мақтама,
Жыл тұрмай қатыныңды мақтама.
Байға келін болғанша,
кедейге қыз бол.
Тыныш ұйықтағанның төсегі жайлы. Бір қатын сылаумен қатын,
Бір қатын қынаумен қатын,
Бір қатын сынаумен қатын.
Екі қатын алғанның құлағы тынбас,
Есекке мінгеннің аяғы тынбас.
Екі сиырың болса, айран болар,
Екі қатының болса, үйің ойран болар.
Екі қатын алыпсың,
Бір пәлеге қалыпсың.
Жаман қатын алғанның жауы үйінде,
Екі қатын алғанның дауы үйінде.
Екі қатынның үйінде дау,
Бір қатынның үйінде жау.
Сыланайын десем, байдан қорқам,
Сыланбайын десем, тоқалдан қорқам.
Қатыны өлген мен байы өлген қосылса,
Күндіз екеу, түнде төртеу.
Есінеу-есінеу бір екен,
Есіл де менің қатыным.
Атың жақсы болса,
Бүл дүниенің пырағы,
Қатының жақсы болса,
Бұл дүниенің шырағы.
Жақсы келін құрдасыңдай болар,
Жақсы ұлың сырласыңдай болар.
Көнектен шошынған бие оңбас,
Төсектен шошынған ер оңбас.
Қатын алсаң қаңлыдан ал,
Қаңлы бар жерде кәде бар.
Ең әуелі орын тап,
Одан кейін келін тап.
Келін - келсап, бала - балшық. Отты жастығың өтпей отау тік. Әкесінің ақшасына үйленген
Әйелінің қадірін білмейді.
Ұл жақсысы құрметті,
Келін жақсысы келбетті.
Ақылды үйленгенше,
Ақымақ ұл сүйеді.
Отбасы - ошақ қасы. Тату үйде тақсырет болмас, Үйден тату шығып, бату қайтты. Әр құжыраның өз шырағы бар. Кісі жары кісіге жар болмас. От жақпаған үй сұрқай. Ақылсыз би болмас,
Сәулесіз үй болмас.
Жар төсегі - алтын тақ. Ұрыншақ болса ұлың кер,
Керіскек болса келінің кер.
Даладағы дауылдан
Үйдегі дауыл дүлей.
Келінің жаман болса, ұлыңнан көр,
Күйеуің жаман болса, қызыңнан көр.
Күн түспеген үйге күшнәш түстенер. Күндес күнде өш.