Пендешілік көлеңкелері туралы 849

Қашқанды қума. Баяғы жартас - бір жартас.
Сұм қартайса, сопы болады. Сұм сипап отырып шымшиды. Сұм байыса, үйі тар,
Қатыны қар болып көрінеді.
Қудың аяғына су жұқпас. Іс бітті, қу кетті. Қудан үйрен, сұмнан жирен. Жолдас болма қуға,
Басың қалар дауға.
Пітінә адам - безбүйрек,
Пәле тоқыр ішіне.
Су тоқтаса тоқтар, сұм тоқтамас. Қуды қу табады, шұқанақты су табады. Қулығы көген (басынан) аспайды. Ез, езден без. Ала жылан, аш бақа. Үндеместе үйдей пәле бар,
Екі ұртында жала бар.
Иегіне тағалы ат тайғандай. Судың жолын құм бөгер,
Ердің жолын сұм бөгер.
Арамның адымы қысқа. Арамзаның құйрығы бір-ақ тұтам. Арам әрекет елден кеткізер. Шелді көзден шет жүр. Сиырдың жорғасы секілденіп. Сұм ілем деп жүріп, ілініп кетеді. Бит ішіне қан құяды. Бүгін қасқа, ертең басқа. Іштен шыққан сұр жылан. Қашса құтылып, қуса жетеді. Аңқау астыңа қарайды,
Арамза үстіңе қарайды.
Тасқа тісі өтпеген жалайды. Іш мерездің ішінде,
Ит өліп жатса да білмейсің.
Тастай батып, судай сіңді. Арамның ісі өрге баспайды,
Өрге басса да, өрден аспайды.
Қазанға - қақпақ, есікке - іргенек. Ішіне кіріп, сыртынан шығар. Күле кіріп, күңірене шығар. Іздегенге - сұраған. Жақсы екен деп жүрерсің,
Күнің түскенде білерсің.
Бетерден де бетер бар. Жексұрынды көрсе ел,
Жүрсе жер тітіркенеді.
Кісілік бір басқа, кіділік бір басқа. Қараңғыда қарсақтың ізінен жаңылмайды. Шілдеде мұз қатырған. Үйректей жүзіп, қаздай қалқиды. Опасыздың өкіндіреді. Опасыздан құзғын да жиренеді. Тасқа тары, мұзға бидай еккен. Байдан пайда, қудан айла артылмас. Бай қасына көшіп бар да,
Байымасаң, маған кел.
Қу қасына көшіп бар да,
Құрымасаң, маған кел.
Қуды мініп, құланды құрықтаған. Надан, пасық,
Сөге өгіздей жайылады.
Тойғаннан соң,
Жатып күйіс қайырады.
Сүтке тиген мысықтай. Бақсам, бақа екен. Көлгірдің көзі жасты. Жылпос майдай жағылар. Түзде мырзаң, үйде сырдаң. Екі жақсы таққа таласса,
Ортада қу тойынар.
Алдау мен өтірік - сұмның ісі. Қара суды теріс ағызған. Қулығына құрық бойламайды. Залымның дәулеті әулетіне бұйырмас. «Илла, біллә» - арамның анты. Өтірік - қаңбақ, шын - салмақ. Өтірік өрге баспайды. Өтірікші мен өсекші егіз. Өтірік айтқан жерде көп тұрма. Өтірікшінің шын сөзі зая кетеді. Өтіріктің құйрығы бір тұтам. Өтірікші алдымен өзін алдар. Өтірікшінің куәсі қасында. Өтірікші өз сөзіне сенбейді. Өтірікшінің сөзіне нанба, қисынына нан. Өтірікші уәдешіл. Өтірік деген дұшпан бар,
Отқа сүйреп салатын.
Өтірікші бел асырғанмен ел асырмайды. Өтірікші өлген кісіні куә етеді. Түстік жерге өтірік айтсаң,
Кешке ізіңмен барады.
Екі суайт бірін-бірі иландыра алмайды. Дерексіз сөз нанымсыз. Ер өтірік айтпайды, ез өтірік айтады. Қатын өтірік айтпайды, қағыс естиді. Өтірікті шындай,
Шынды Құдай ұрғандай етіп айтады.
Сор сараңнан, өтірік арамнан шығады. Күмән иманнан айырар. Қастағы сызу көзді алдайды. Көз көрмесе, сөз құлақты алдайды. Екі рас бір өтірікке желім болады,
Екі өтірік бір расқа ірің болады.
Кішіні алдап үйренген,
Үлкенге де ауыз салады.
Өтірікші айғақ қойып сөйлейді. Алдау бар жерде ақиқат жоқ. Өтірікшіні сөзінен емес, көзінен таны. Көргені жаман көпті алдар. Оңай сенген оңай өледі. Өтірік ұят, шындық - зият. Көп жүргеннің сирағы көрінер. Алдау - зұлымдық, алдану - аңғырттық. Екі өтірік бір антпен тең. Өтірік түбі - шын, бақсы түбі - жын. Жоқты бардай, ақсақты тыңдай етеді. Жатқа сыр айтпа, өзің өтірік айтпа. Әкеңнің өлгенін жасырсаң, көмгенін қайтесің? Адамды алдау - арыңның алдында күнә,
Ағаны алдау - ананың алдында күнә.
Мақтаншақтың өтірік айтқызады,
Өтірік көңіл қайтқызады.
Өтірік айтып пайда тапсаң,
Ақырында залал табарсың.
Рас айтып залал тапсаң,
Ақырында пайда табарсың.
Шындықты қолдау - абырой,
Жалғанды қолдау - масқара.
Айт, арапада өтірік сөйлегеннің
Намаз күні жүзі қара.
Кесек-кесек дау, жанжал,
Кері кеткеннің ауылында.
Кесек-кесек өтірік,
Кері кеткеннің ауызында.
Құрыққа сырық жалғайды. Екі шын сөзге бір жалған сөз қосса,
Жұнтиып тұрар.
Бір шын сөзге екі жалған сөз қосса,
Бұлтиып тұрар.
Өткір пышақ қынға қас,
Өтірік сөз жанға қас.
Досыңа өтірік айтпа,
Дұшпаныңа шыныңды айтпа.
Жыртық үйді жел табар,
Өтірік сөзді шын табар.
Анығын айту - адалдық,
Ала сөйлеу - арамдық.
Адам құрсақтан арымайды,
Құлақтан ариды.
Өтірікшінің сөзі өрге баспас. Өтірікші - Құдайдың дұшпаны. Бекерден Тәңірім безер. Өтірікші түске дейін өзіне де сенбейді. Өтіріктің адымы қысқа. Өтірік ырысты байлайды. Өтіріктің алды - мұз, арты - ор. Өтірік шындықтың қасына түнейді. Бір Тәңірде ғана жалған жоқ. Өсектің өртінен дерті жаман. Өсекшінің тілі қышып тұрады. Ішек, қарын ет болмайды,
Өсекшіде бет болмайды.
Итке төсек не керек,
Естіге өсек не керек?
Жаптым жала, жақтым күйе. Жамандауға шебер болғанша,
Мамандауға шебер бол.
Тілін тісіне жаниды. Әзілде кек жоқ, өсекте шек жоқ. Түймедейді түйедей етеді. Аузы ыңғайсыз жерден тесілген. Аш құлақтан тыныш құлақ. Тыйылмаған ауызда пәле бар. Қатты жүрсең «қазық аяқ» дер,
Ақырын жүрсең «маймақ аяқ» дер.
Сенімен қосыла жамандасқан
Сені сыртыңнан да жамандайды.
Көлгірге сенбе, былжырға ерме. Қаңқу сөздің қоспасы көп. Асыға айтсаң да, асыра айтпа. Өз аузына өзі ие бола алмаған:
астындағы түйесінен айырылар,
жетегіндегі биесінен айырылар.
Ауызына сөз тұрмастың,
Бір жерде өзі тұрмас.
Жел тұрмаса, шөптің басы қимылдамайды. Мақтаған жеткізер, шаққан өлтірер. Ат аяғынан, адам құлағынан семірер. Өз басындағы отты көрмей,
Біреудің басындағы шоқты көрер.
Бүйректен сирақ шығарады. Өзінің боғын көрмей,
Біреудің шоғын көреді.
Шабына түртіп, шамына тиеді. От алып, ораққа түскен. Оттан алып, суға салады. Күншіл - күмәншіл. Күншілдің күні күйбеңмен өтер. Ішіне шынашақ айналмайды. Күншілге өлімнен өзге ем жоқ. Күншілдің күнін итке берсін. Аяғы жаман төрді былғар,
Аузы жаман елді былғар.
Аузына әлі жетпегеннің,
Қолында масқарасы бар.
Аузына ақ ит кіріп, қара ит шығады. Өгіз оғы, бұзау боғы. Өсектің уыты уақытында. Тырнақ астынан кір іздеген. Ішің күйсе, тұз жала. Сиыр сушыл,
Пасық адам күншіл.
Бақсы бақсыны,
Жақсы жақсыны көре алмайды.
Сынаманың сұлу сөзі,
Су түбіне кетірер.
Қыздырманың қызыл тілі,
Сүйгеніңнен кетірер.
Өсекшінің аузын бассаң,
Арты жыбырлайды.
Өз отына қан құйған,
Кісі отына май құйған.
Жол қуған қазынаға жолығады,
Сөз қуған пәлеге жолығады.
Игілік істі өсек бұзады. Өсек сөз өгізді де өлтіреді. Өсекке керең бол,
Ойға терең бол.
Дауасы жоқ ауызға,
Сылдыраған сөз бітеді.
Күлін шашып, күмәнін ашады. Желбегейге жел үйір. Бұралқы сөз - бұтыма. Оңбаған - өсекшіл. Күншіл адам күні бойы ренжиді. Күншіл күнде күңіренеді. Арадағы бозбайтал (өсекші):
андағыны мұнда айтар,
мұндағыны анда айтар.
Озбыр олжа үшін өледі,
Күншіл күндеумен өледі.
Күншілдің күні қараң. Тіл сырласар,
Өсек сыбырласар.
Сараң да бір, сасық су да бір. Сараңның қолы қалтырауық. Сараңдық соңы - арамдық. Сараң асын бермейді, көзінің жасын береді. Сараңға саңыраулық қонады,
Естісе де, естімеген болады.
Сараң соқырдың өз бидайын
өзіне қуырып береді.
Сараңның асы піскенше, таудың тасы піседі. Сараңдық ауылдастан, не бауырластан жұғады. Сараңнан сарқыт жегенше, иттен тартып же. Сараң байлығына жүкші ғана. Соқырда екі көз жоқ.
Сараңда бір көз жоқ.
Піс қазаным бес ай. Тар есік, тар босаға. Қас сараң өз тамағын өзінен тығады. Екі сараңның қолдары бір-біріне әрең жетеді. Берместің сылтауы көп. Берместің асы піспес,
Қазаны оттан түспес.
Сұратып бергенше, ұрып бер. Жылы мұрынға суық қол. Аузын қу шөппен сүрткен. Тілеушінің бір беті қара,
Бермеушінің екі беті қара.
Жомарттың бергенін көріп,
Сараңның іші күйеді.
Қас екенін қабағынан таны,
Сараң екенін табағынан таны.
Берейін десең ештеңең жоқ,
Бес ешкің бар да, пейілің жоқ.
Аларманға алтау аз,
Берерменге бесеу көп.
Сараң санға қосылмайды. Әйел жомарттық қылғанда,
Еркектің сараңдық қылғаны - өлім.
Екі басын ұстап, ортасын тістеп жүреді. Жұмыртқадан жүн қырыққан. Жылап жеп, шыңғырып тышқан. Қыста қарызға қар бермейді. Боғын боталы түйе қылады. Сынық ине, сыдырым таспа бермес. Алуға келгенде азбандай,
Беруге келгенде шөлден құдық қазғандай .
Қарау байдан қарыз сұраған күні ажырасасың. Сегіз кессе, сіркедей қан шықпайды. Ішпес-жеместің малы ұрыларға бұйырады. Иттен бір сүйек қарыздар. Сараңның сәбізі сарай түбінде жатады. Насыбайшыдан насыбай сұрасаң,
Мұрнын көтереді.
Өзі екі етем десе,
Тәңірі бір етер, не жоқ етер.
Жел сөзбен жәрдем берген,
Есектен сауын берген.
Бермесе қақсама, берсе тастама. Сұрамсақ - арсыздық,
Жарамсақ - құнсыздық.
Сұрағанның айыбы жоқ. От жақпаған үй қорамен тең,
Адам кірмеген үй моламен тең.
Сәскеде сұрастырған,
Кешке де құрастырмайды.
Сараңның жиған малы арам. Сараң бай союға қозы таппай,
Жарлының жалғыз тоқтысын сұрапты.
Түйе сойып, ешкі сойғаннан дәметеді. Кессе, қан шықпас. Берсе - қолынан, бермесе - жолынан. Алам десе сақ құлақ,
Берем десе салпаң құлақ.
Жайын айтса,
Жайықтан су ауыспайды.
Бақылдың бауы көгермес,
Көгерсе көбеймес.
Жылай-жылай бергеніңді,
Қуана-қуана қайтарарсың.
Сараң - малдың құлы. Бермесіңді жылтыратпа. Сараң үйге кісің түспесін,
Парақорға ісің түспесін.
Дүниеқор - дүниенің құлы. Ашыққаннан құныққан жаман. Көз бір уыс топыраққа тояды. Жақсыны арман аздырар,
Жаманды құлқын тоздырар.
Нәпсі деген - пәле,
Жанған отқа салар.
Бүк түссе де менікі, .
Шік түссе де менікі.
Қарау бай жаназасына жинайды. Алтын көріп періште жолдан тайған. Былшығын аламын деп,
Қылшығын алған.
Алтын тапқан адам аштан өлер. Абзал арын ойлайды,
Надан дүниеге тоймайды.
Өзі тоймастың көзі тоймас. Өзі тоймағанның сарқытын ішпе. Ішіп тоймаған жалап тоймас. Түйені түгімен,
Нарды жүгімен жейді.
Желкілдеген түйе жеген,
Желіні қарыс бие жеген.
Төрт тұрманы түгел бай,
Тырнақтай тарту алады.
Қара судан қаймақ алған. Қу бастан қуырдақтық ет алған. Іші қуырылмайды, пышағы суырылмайды. Өзі сұранғаннан сарқыт дәметпе. Қауып жегенің - қақалғаның,
Ажалыңа тақалғаның.
Көмбенің иесі екеу:
біреуі - көмген, біреуі - көрген.
Көмбені не көрген, не көмген алады. Әркімнің өз қолы өзіне қарай бүкір. Қазанға түскен қайтып қапқа түспейді. Қазан түбінде шеміршек қалды деп дәметеді, Күң көтінде күміс жылтырайды,
Оны бәйбіше сұрайды.
Берушіден қалмайды, сұраушыдан қалады. Көп жұмысқа қиналсаң,
Машақатқа тап боларсың.
Азға қанағат етпесең,
Оған да зар боларсың.
Қылдан қиқым іздеген. Айдай ажарды иттей нәпсі бүлдірді. Тақыр жерге шөп шығарған. Қуғынмен келген сүргінмен кетеді. Ағаштан бал, шөптен сүт ағызған. Қымыз қызулы, айран аяулы. Үзіп жеген үнем болмайды. Ит көтінен ине суырған. Жеп жеті болмас, жалап жетпіс болмас. Бит қабығынан биялай тоқыған. Алып алты, жеп жеті болмайды. Қысқа күнде қырық жерге көмбе қойған. Қысқа күнде қырық жерге көмбе қойған. <<Ал>> десең қуанады, «бер» десең күйінеді. Қызғанғаның қызыл итке жем болды. Қызыл дүние - көздің құрты. Дүниеқоңыздың ішінде шайтаны бар. Өзімдікі деген басын ұстайды. Кеудеден көкірек жақын. Жоғалған пышақтың сабы алтын. Дүние деген - сордың суы,
Іше берсең, кептіре береді.
Мақтаншақ бар ақылын мақтанға тауысады. Мақтанған мастан бетер. Жақсыны мақтасаң сақтанады,
Жаманды мақтасаң қомданады.
Жетім бала жасқаншақ,
Жетесіз бала мақтаншақ.
Көзіне мақтаған - көлгірдің сөзі.
Сыртынан мақтаған - көңілдің сөзі.
Құлды мақтайын десең алысқа сат. Мақтаншақ өз дамбалын былғайды. Мақтаншақ қысыр сиыр сауады. Үйде атан, түзде бура. Құдайдың кенже ұлындай. Құдайдың сақалын сипағандай. Құдайдың үйін көргендей. Меккеден тас көтеріп келгендей. Бай мақтанса - бір жұттық,
Батыр мақтанса - бір оқтық.
Жақсы кісі мақтанса,
«Жаманнан қалдым» дер.
Жаман кісі мақтанса,
«Жақсының жағасынан алдым» дер.
Мақтамақшы болсаң, сақиды мақта. Көзінше мақтағанша көтеріп апарып отқа сал. Шуын сүйретіп келіп шүйдесін көтереді. Дүрмек бар жерде даңғой бар. Үстіне оттан көйлек киген. Бір арқау, бір күзеу болып. Көлмін деп мақтанасың,
Суыңда бір балық жоқ.
Құнанын Құдайындай,
Тайын Тәңіріндей көреді.
Сылдыры бар да, салмағы жоқ. Елірменің емі жоқ. Бірде бас, бірде тас болып. Тасыған қазан төгілер. Қырық жасқа келгенде домбыра үйреніп,
Ахиретке барғанда шертпекпісің?
Біреудің түйедейін көрмеген,
Түймедейді не қылсын?
Өзінің кетпендей мінін көрмеген
Біреудің инедей мінін көреді.
Жапалақ құс мақтанса,
«Жардан тышқан алдым» дер.
Жаман адам мақтанса,
«Жақсының аяғынан шалдым» дер.
Айға бойымыз жетсе,
Күнге қолымыз жетеді.
Қотыр қолда қола сақина. Жұтаған жұртын мақтайды. Орынсыз мақтау орға жығады. Көзіне мақтама, сыртынан даттама. Өзін өзі мақтаған - өлімнің қара басы. Тоңған тонын мақтайды,
Адасқан жолын мақтайды.
Бар мақтанса табылар,
Жоқ мақтанса шабылар.
Тігілмеген етігіңді мақтама. Мақтаншақты мақтасаң, басыңа секірер. Айды аспанға бір шығарды. Мылтығыңның күмісін айтпа, тиісін айт. Жегені - кебек, кигені - жібек. Қызыл кебіс қисық аяқты әйгілейді. Сырты жылтырағанның іші қалтырауық. «Пұт болдым» деп мақтанба,
Одан да ауыр батпан бар.
Аттылыға жол, ауыздыға сөз бермейді. Тағасының күмісіне мақтанба,
Атыңның жүрісіне мақтан.
«Бояушы, бояушы» дегенге сақалын бояйды. Оттай орақшы, жаудай қарақшы. Болған кісі «болдым» демес,
«Болдым» десе, оңғаны емес.
«Жақсымын» деп мақтанба, халық айтпай, «Батырмын» деп мақтанба, барып қайтпай. «Баймын» деп мақтанба, жарлылық бар,
«Көппін» деп мақтанба, жалғыздық бар.
«Алтаумын» деме, жетеуге жолығасың,
«Жетеумін» деме, сегізге жолығасың.
Ақсұңңар «ұшармын» деп мақтанба,
Алдыңда құрулы тор бар.
Арғымақ «жүйрікпін» деп мақтанба,
Алдыңда қазулы ор бар.
Бір жерде білгір, бір жерде міңгір. Ісінбе - кеберсің, тасыма - төгілерсің. Айдан ұл, Күннен қыз тудырады. Көңілі көкте, басы жерде. Өзі өрде, сөзі төрде. Пышағыңның күмісіне қарап,
Өтпесіне болайын.
Білемін деп мақтанба,
Сенен де білгіш табылар.
Есердің мақтағанынан
Естінің даттағаны артық.
Үрлеп ішіп, шайқап төгеді. Қасқыр ішігі бар кісі,
Жолдасының тоңғанын білмес.
Бақ-бақ еткен текені,
Қар жауғанда көр.
Батырсынған жігітті,
Жау келгенде көр.
Жапалақ мақтанса,
«Жерден қоян алдым» дер.
Жаман мақтанса,
«Жақсының жағасынан алдым» дер.
Кісінеген айғырдың үйірін көр,
Кісімсіген жігіттің үйін көр.
Күлегештің тісі алтын. Қайратсыз қорқақ мақтаншақ. Пайда, мақтан, әуесқой - шайтан ісі. Бай мақтанса, дәулеті шашылар,
Жарлы мақтанса, арты ашылар.
Тәңір атқанды Тәңір атқан мақтайды. Түбі түскен шелектей. Менменнің тобасы жүрмес. Менмендік туған анаға да жақпас. Тәкаппардың кісісі өлсе, жалғыз жылайды. Тәкаппардың тәубасы қабыл болмайды. Тәкаппарды Тәңірі сүймес. Кең пейілге ас көп, менменге тас көп. Тәкаппардың семірткен малы,
Ойнақтап жүріп қасқырға кезігеді.
Тасқан төгілер, іскен жарылар. Сыңар етігі пұт жарым болып. Көп асқанға бір апат,
Кесірліге бір кірапат.
Қаңтарда қатқан мұздай. Шалдуар мінезді, шайпау сөзді. Ойхой, көкірек,
Не демейді сұм жүрек.
Айттым болды, кестім үзілді. Қарамық өзін бау санайды,
Төбе өзін тау санайды.
Кемтар болсаң,
Жоқ нәрсе де бар болар.
Менмен болсаң,
Бар нөрсе де жоқ болар.
«Сіз», «біз» деген ауызға
«мен», «мен» деген түспесін.
Бақан аттаған жарымас,
Балта аттаған байымас.
Асқанға аспан да аласа. Аузымен құс тістеп. Өзінің қисықтығын білмей,
Өзгенің түзулігін білмейді.
Күн сүйіп, жел үріп. Үзеңгі бауы алты қарыс. <<Түу» дегенде түкірігі жерге түспейді. Тайлаққа артқан теңдей. Өзім білем деген өлер,
Көп біледі деген күлер.
Шонтайына шойын қаптағандай. Оқтау жұтқандай сіресіп. Сырдың суы сирағынан келмейді. Басынан Күн, аяғынан Ай туған. Басы жұмырықтай,
Аяғы қылдырықтай.
Аяғы боқта, төбесі көкте. «Мен», «мен» дей берме,
Меңдеп өлерсің.
Өзімшілдің іші тар, ойы шартық. Өзім білем деген өрге баспас. Өзгеге деген өседі,
Өзіме деген өшеді.
Түйе қараған мылжың,
Қатыны өлген мылжың.
Екі мылжың кездессе, әңгіме ұзарады,
Екі тентек кездессе, шеке қызарады.
Төрешілдің ертеңі таусылмайды,
Мылжыңның «ертеңгісі» таусылмайды.
Қайғы қан аздырады,
Мылжың ми тоздырады.
Езбе мырыңдап жеңеді. Жасыңда қылжақ болсаң,
Өскенде мылжың боласың.
Аз сөз - алтын, көп сөз - көмір. Көп сөйлеген көптен айырылар. Көп сөз есекке жүк. Күніне мың сөйлеген адам өледі. Ауыз өзімдікі деп сөйлей берме. Аузымен орақ орғанның белі ауырмайды. Аузымен астау шапқан,
Қолымен жаңқа жара алмас.
Мылжың үндемесе, басы ауырады. Сөзшеңді үндемеген жеңеді. Аузына келгенді сөйлеу,
Ақымақтың ісі.
Алдына келгенді жеу,
Хайуанның ісі.
Құр судан май шықпайды,
Құр сөзден мән шықпайды.
Көзі көктің былшылдаған сөзі көп. Сөзі көп те, мәні жоқ,
Сабаны көп те, дәні жоқ.
Көп сөйлеген не жолдасынан,
Не құрдасынан айырылады.
Аңғал сөйлеп аспа,
Жолын білмей қашпа.
Сөзге батыр, іске пақыр. Құрғақ сөз бас ауыртар,
Құрғақ қасық ауыз жыртар.
Аузы көжедей қайнайды. Бір теңге беріп жырлатып,
Мың теңге беріп қойғыза алмады.
Әншейінде ауыз жаппас,
«Айт!» дегенде жағын ашпас.
Қолымен қоян соққан,
Аузымен орақ орады.
Көп қыдырған - кезбе,
Көп сөйлеген - езбе.
Өз үйінде ою оймаған
Кісі үйінде сызу сызады.
Өз елінде сызу сызбаған,
Кісі елінде нақыш салыпты.
Өз елінде шекпен пішпеген
Кісі елінде мақпал пішеді.
Көргеннен көзақы алады. Көк инені көтінен түрте білмейді. Қымбат мата сандықта жатып тозады. Басқа үйдің жығуын білсе де, тігуін білмейді. Олақ жаман, олақтан салақ жаман. Алтынды еріте білмеген ірітер,
Теріні илей білмеген шірітер.
Алтынды еріте білмеген күл етеді,
Жібекті түте білмеген жүн етеді.
Шынжараны білмеген тұнжырар. Ата алмаған атынан көреді,
Қайтып келіп қатынынан көреді.
Ине өз тесігін тіге алмайды. Ат мінбеген ат мінсе,
Шаба-шаба өлтірер.
Тон кимеген тон кисе,
Сілке-сілке бітірер.
Ерте туып, кеш қалған. Қырын алған қырқында шал. Қырыққа келсе де, ырыққа келмеген. Кері кеткеннің сақалы кеңірдегіне бітеді. Бір сүрінген қырық сүрінеді. Сорлыға соққы бұрын тиер. Сорлыға сойылдың жуан басы тиер. Сорлы ырым етер, ырымы қырын кетер. Сорлының аты сорға жығылар,
Оралып келіп, орға жығылар.
Сорлының сырын сор кешкен білер. Соры бар жігітке сортаң жер жолығар,
Айналасы ойпаң жер жолығар.
Тастаған шоқпар сорлыға тиер. Сылбырдың аты шылбырына сүрінер. Сойылды соға білмеген езіне тигізер. Құнтсыз кісі көсеумен қамшылар. Қолапайсызды қойнына алса,
Көрпеден аяғы шығып жатар.
Отырса опақ, тұрса сопақ. Қырсыз шілдеде жаурап,
Тойда аштан өледі.
Жаңбыр жаумай су болған. Ит кемірген асықтай. Тоңбай қалтырған. Ине жұтқан иттей имеңдеген. Күнге көннен қатырған сабадай. Отқа оралып, суға сүрініп жүреді. Отпен кіріп, күлмен шығады. Аштан өлмей, көштен қалмайды. Аузынан мәйегі түскен. Аузынан сөзі, қойнынан бөзі түскен. Жылан арбаған торғайдай. Құлаққа ұрған танадай. Есепте бар да, санда жоқ. Көн етіктіге құрым шұлғау. Тоқсаны жиналып, тоқты жыққан батырлар,
Сексені жиналып, серке жыққан батырлар.
Сақалды құл жарытпас. Өтпес пышақ қол кесер. Сабы алтын болса да,
Көсеудің көсеу аты қалмайды.
Ерте оңбаған кеш те оңбас,
Кеш оңбаған еш те оңбас.
Боқты боққа ұрса, былш ете түседі. Күріш арқасында күрмек су ішеді. Онсыз да шығайын деп тұрған көз еді. Қылышын сермей алмаған өзіне тигізер. Белден бөгіп, белшеден батқан. Үйде оңбаған түзде оңбас. Екі жарты - бір бүтін. Іш қазандай қайнайды,
Күресуге дәрмен жоқ.
Күлге аунаған тауықтай. Керегесін итке қомдаған. Қырқында қыр аспаған,
Елуінде ел аспас.
Малдан боғы бөтен. Жалаң аяқ жан кешті. Шиқан үстіне қотыр. Отызында орда бұзбаған,
Қырқында қамал бұзбас.
Жыртық тесікке күледі. Жығылған сүрінгенге күледі. Жыртық ауыз тыртық ауызға күледі. Шалбары жыртық дамбалы тесікке күледі. Тұмылдырық таққан бұзаудай. Шытыр жеген түйедей. Әрі кіріп, бері шыққан. Тентек шоқпар жинар. Тентектен тез хабар. Тентек - жұртқа тентек, өзіне мақұл. Тентектің есіл-дерті - бұзу,
Текенің есіл-дерті,- сүзу.
Тентек отты тебемін деп, аяғын күйдірер,
Ділмәр шындықты жеңемін деп, тілін күйдірер
Тентек өзін дәу санайды,
Жантақ өзін бау санайды.
Тентекті тентек десең,
Бөркі қазандай болады.
Тентектің түбі - теңіз. Тентектің тобасы болмас,
Ақымақтың обасы болмас.
Телі-тентектің қолында темір сөйлейді. Екі тентек кездесее,
Төбелеспен тарқайды.
Екі мылжың кездессе,
Ерегеспен тарқайды.
Көппен тентек болсаң да,
Көпке тентек болма.
Алыстың жақыны бар,
Тентектің мақұлы бар.
Екі тентек елге сыймас. Екі тентек қосылса, аудай болар,
Екі ақылды қосылса, таудай болар.
Ел ішінде бір тентек жүрмей ме? Баланың тентек болғаны үйінен,
Жігіттің тентек болғаны биінен.
Оңқа ойын бұзар,
Тентек тойын бұзар.
Елге сыймаған жерге де сыймайды. Сойқанды әкеден сотқар ұл туады. Жуастан жуан шығады. Жын соққаннан мың соққан жаман. Жын ұрғаннан жұқана қалады. Жындыға талқан да бір шалқан да бір. Жын да бейімдіні ұрады. Құтырғаннан құтылған. Екі есерге бір есті. Ұрынарға қара таппайды,
Емдетерге жара таппайды.
Дәлдір тіліне сүйенеді,
Дана білігіне сүйенеді.
Дәлдірлекке дару жоқ. Аусардың қызықпайтыны жоқ. Тебегеннің таңын сүзеген айырады. Тебегеннің артынан,
Қабағанның алдынан жүрме.
Қашағанның қырсығы жусағанға тиеді. Құл құтырса, құдыққа қармақ салады. Ауылды ала тайдай бүлдіреді. Әкеңде жоқ арғымақ,
шешеңде жоқ арғымақ,
сен қайдан шықтың
тіке жардан қарғымақ?
Ақылды ісіне сенеді,
Ақымақ күшіне сенеді,
Әңгүдік түсіне сенеді.
«Ә>> десе, «мә» деген. Шаш ал десе, бас алады. Атың шықпаса, жер өрте. Көзі қарайған там сүзер. Қисықтың көлеңкесі де қисық. Құлықсыздың қырық желеуі бар. Тентекке күнде той. Тұщы тәнге ащы таяқ. Құлаққа - құлақ, тұяққа - тұяқ. Долы кісі пышақ өткізеді. Долы кісі бұтына сиеді. Опақтан сопақ шығады. От алып, ораққа түседі. Ашуы шөккен нардай, жауған қардай. Қардан кебіс киіп, мұздан құрсау салған. Саудың асын жеп,
Жындының ісін істейді.
Тұздық ішкен теке көзденіп. Шыбық тимей шыңқ етер. Қисық аяққа қисық кебіс. Айыбы бардың тізесі қалтырайды, Күнәң болмаса, күнді болжа. Наурызда шабынған бурадай. Оқалақ тиген танадай өкіреді. Оттай орақшы, жаудай қарақшы. Бит ашуын сіркеден алады. Талағы тарс айырылды. Жыласаң, тағы ұрамын. Бір тентек, бір ақылды таласса,
Атысқан жаудай болар.
Екі тентек таласса,
Сап-саудай болар.
Төбелес «боқ жемеден» басталады. Тентегін тыйған ел болар. Өңкей тентек ел болмас. Иегі қисықтың сақалы түзу болмас. Баланың сотқары - пәленің шоқпары. Тебегеннен тер, қашағаннан қан жаудырады. Қызба, қызуың басылғанда қызарарсың. Тигенге тиіп,
Тимегенге сідігін шашады.
Қол қышуы қанбағанның
Таяқ тиер басына.
Екі тау қосылады дегенге нан,
Бұрынғы бұзық түзеледі дегенге нанба.
Онда барса, оған сақ,
Мұнда келсе, бұған сақ.
Қасқадан төбел туады,
Қотырдан қыршаңқы туады.
Ел іші тентексіз,
Мал іші індетсіз болмас.
Жер астынан жік шықты,
Екі құлағы тік шықты.
Айқайы көптің айтары жоқ. Екі мүйізі көк тіреген. Тарпаң тайдай қылпылдаған. Екі иығына екі үкі, басына бір үкі қадаған. Құтпан төбеттей әупілдеген. Тәрбиені тай-өгізге жеккен. Көнекке тас салғандай. Шегірткенің айғырындай безектейді. Оспадар орға жығар. Зікір салған бақсыдай қалшылдаған. Іші жарау, жоны қырау. Таудан тас арқалаған. Төбелестен кейін жұдырық сермемейді. Кекіреге тойған текедей бақылдар. Сен істегенді мен істедім,
Сенен артық не істедім?
Оншадан мұнша жүріп. Жалаң аяқ жар кешті,
Қызыл аяқ қар кешті.
Ұры кеппе, қау бөрік. Алаңғасарға әрі құла десе, бері құлар. Мойнында - қосақ, артында - тіркеу. Асыңды ішейін, аяғыңды тебейін. Жітікке саяқ қосылып. Кетер аяғым, кетпен таяғым. Тентекке таяқ өтпейді. Қайқы сақалдың ашуы,
Қабанша жармай қайтпайды.
Зорлықтың түбі - қорлық. Тозбас жасау болмас,
Бас білмес асау болмас.
Әлін білмеген әлек. Қолың көтермес шоқпарды беліңе қыстырма. Селтеңдеген жігіттің серкесінің соры. Көрене зорлық - басқа қорлық. Ісі түскенде мүсәпір,
Ісі біткенде кісәпір.
Ит арамды,
Тентек Құдайды танымайды.
Қоян аяғын жеген. Албасты қабаққа қарап басады. Жын ұрғаннан жұқана қалады. Бұзық адам бетті келер. Тентекке тіл жаңғырық. Қойды шартық бүлдіреді,
Елді қортық бүлдіреді.
Тентектің таяғы сегіз,
Бірі тимесе, бірі тиеді.
Бас асауға жез ноқта. Тарпаңға - кісен, қашағанға шідер. Жеңілген күреске тоймайды. Таяқ жеген төбелеске тоймайды. Азу тісі балғадай. Адам басына әңгіртаяқ ойнатады. Таяқтың екі ұшы бар. Оқалақ тиген танадай. Екі иінін жұлып жеген. Керіскен көп бопсалар,
Артында қызыл шоғы қалар.
Алдына келгенді тістейді,
Артына келгенді тебеді.
Бір ұрты май,
Бір ұрты қан.
Қорқақ - қашқан кісі,
Батыр - шанышқан кісі.
Қорқақтың бәрі Құдайшыл. Қорқақ көлеңкесінен де қорқады. Қорқақ қол бастамас. Қорқақтың қолы қысқа. Қорқаққа қос көрінеді. Қорқаққа құбыжық көп. Қорыққан бұрын жұдырықтар. Қорқақ пен қорқақ қорықпай көріседі. Қорқарың бар,
Қосты неге тонайсың?
Қорықсаң, құның болмайды,
Жауды жеңбей, тыным болмайды.
Қорқақтың көзі үлкен,
Ақымақтың сөзі үлкен.
Қорқақты қуа берсең, батыр болады. Қорықпас келін қой басынан қорқады. Қорқақтың қатыны болғанша,
Батырдың жесірі бол.
Қорыққан мен қуанған бірдей. Қорқақ ер болмайды,
Қола зер болмайды.
Қорқаққа қылыш жұмсаудың қажеті жоқ. Қорықпас Құдайдан да қорықпас. Құдайдан қорықпа,
Құдайдан қорықпағаннан қорық.
Шайтан жаманынан қорықпа,
Адам жаманынан қорық.
Ақылды қасыңнан қорықпа,
Жарымес досыңнан қорық.
Батыр жарқырап жүреді,
Қорқақ қалтырап жүреді.
Арадан қорықпа, жаладан қорық. Ынжық ықтасын іздейді. Ер жігіт бір өледі,
Қорқақ мың өледі.
Сенен қорыққаннан сен де қорық. Жасқаншақтың жаны тәтті. Қорықсаң, қасқыр інінің аузына барып жат. Жорғадан туған жортақ бар,
Шеберден туған шорқақ бар,
Батырдан туған қорқақ бар.
Батырдың бір ісі тентек,
Қорқақтың екі ісі тентек.
Қашпақ болсаң, зымыра. Қашып кетсең, шашып кет. Қашпақ, қумақ - ерге сын,
Көшпек, қонбақ - жерге сын.
Қашқаннан тосқан жаман. Тазы қуған қояндай. Тікеннен шошып шоқ басқан. Тізеден келер суға белден тәубе. Айға шапқан арыстанның
ашуына болайын,
Жауға шапқан батырдың
тасуына болайын,
Үйде қалған қорқақтың,
сасуына болайын.
Өзің қорықпасаң, жау қорқады. Ел көшті, жау жетті деп,
қашуыңа болайын.
Аюдан қорыққан орманға бармас. Тосылмайтын жүйрік,
Шошынбайтын жүрек болмайды.
Жылан қуса, жолға қаш,
Бура қуса, жарға қаш.
Қашпай қорқайын ба? Ат үріккен жерінен,
Жігіт қорыққан жерінен шеттейді.
Бұға берсең, сұға береді. Сен тимесең, мен тимейін бадырақ көз. Шегірткеден қорыққан егін екпес. Қарап жатқан жыланның,
Құйрығын неге басасың?
Шағайын деп шақпаса,
Шошынып неге қашасың?
Ала жіпті көрген жылан деп қорқады. Жасқаншақтың көзі сау. Ерше барып, итше қайтты. Ауруын жасырған ажалсыз өледі,
Қиянаттан қорыққан амалсыз көнеді.
Жалқау - өзіне жау. Жалқау жатып ішер, отырып ұйықтар. Жалқау асын жатып ішеді,
Қарызға батып ішеді.
Жалқауға сөз, шабанға қамшы өтпейді. Жалқаулық - жаман ауру. Жалқауға от басы - айшылық жол. Жалқауға күнде той. Жалқаудың соры - байлығы. Жалқаудың жауы - жұмыс. Жалқаулық аздырады, еңбек оздырады. Жалқауға дәулет орнына ұйқы береді,
Жаманға ақыл орнына күлкі береді.
Ақымақ күлкіге тоймайды,
Жалқау ұйқыға тоймайды.
Жалқау көп ұйықтайды, іс жақпайды,
Жұмыс тапсырса, мойынсұнбай қылжақтайды.
Ұйықтаған ұйқы алады,
Ұйықтамаған жылқы алады,
Еріншек дүниеден құр қалады.
Қорқаққа пана болмас қалың тоғай,
Жалқауға бүгінгіден ертең оңай.
Еріншекке есік асу,
Жалқауға бұлт жүк.
Тұр, тұрдан хабар келсе,
Ұйқыдан маза кетеді.
Жалқау кісі - жарым кісі. Ұйқышыл жастық таңдамайды. Еріншек дүниеден құр қалады. Еңбекқор ұйқыдан ширап тұрады,
Жалқау ұйқыдан қирап тұрады.
Еріншекке табалдырық та асу. Жалқау қатынның төсегі жиылмас. Екі желеу, бір сылтау. Диқан нанын жейді,
Жалқау арын жейді.
Ісі жоқтың асы жоқ. Еңбек мұратқа жеткізер,
Жалқау абырой кетірер.
Еріншек егіншіден,
Елгезек масақшы артық.
Омырауына отын жарсаң да оянбас. Жаманға жан жуымас,
Жалқауға мал жуымас.
Жантайып ішкен жақсы екен,
жатып ішер ас болса.
Жан жоламас жатқанға,
Жөргем ілінер жүргенге.
Еріншекке күнде ертең. Еріншектің ертеңі көп,
Жеңілтектің селтеңі көп.
Еріншектің ертеңі таусылмас. Ертеңі көбейген істе береке болмайды. Еріншекке жоқ сылтау. Еріншек түске дейін ұйықтайды,
Кешке дейін есінейді.
Еріншектің қолы жетпейді,
Үлгісіз нұсқа бітпейді.
Жалқау тек жатар,
Бастан ырысы қашар.
Еріншектің ісі екі. Су түбінде ақбалық,
Аузыма сал балық.
Жалшыға да малшы керек. Отыр көтенім он ай. Түн кезе берген,
Түбінде шайтанға жолығады.
Еріншек екі істер,
Ақыры бармағын тістер.
Әлсіз ат - сүріншек,
Ақымақ адам - еріншек.
Ерінбеген емер,
Қажымаған жеңер.
Тілде бар да, істе жоқ. Ас ішіп, аяқ босатар. Сыныққа сылтау іздейді. Жауырды жаба тоқиды. Ауырдың үстімен, жеңілдің астымен жүреді. Күмісбике күнде ауру. Істемеген тістемейді. Жүрсең мандырсың,
Жатсаң қалғырсың.
Екі себеп, бір сылтау. Аты - бал, ісі - сал. Қарап отырғанша сағыз шайна. Сылбырдың сылтауы таусылмайды. Жортқан озар, жатқан тозар. Шапқан озар, жатқан қалар. Шуда жіптей созылған. Аш ішектей шұбатылған. Ит семірсе, керіледі.
Надан семірсе, ерінеді.
Айдабол, ас ішкенде пайда бол. Айдапсалдан аз өлер.
Көресалдан көп өлер.
Таздың шашы өспес,
Айдапсалдың малы өспес.
Сен салар да, мен салар,
Атқа жемді кім салар?
Қақпай жатып қоңырауы сылдырлайды. Жан аяр жау жеңе алмас,
Еріншек егін еге алмас.
Саудың асын ішіп,
Аурудың ісін істейді.
Бағайын десе малы,
Ауырайын десе ауруы жоқ.
Қаңбақтан қашсаң дөңбекке. Мойынға байланған кәрі жілік. Аз жұмысты қиынсынсаң,
Көп жұмысқа тап боларсың.
Жабайы шөп егінді аздырар,
Еріншектік ерді аздырар.
Байы өлген қатын келіншек болады,
Кедей болар жігіт еріншек болады.
Еңбек етпесең, елге өкпелеме,
Егін екпесең, жерге өкпелеме.
Жүріп шаршаған тұрып тынығады,
Тұрып шаршаған отырып тынығады,
Отырып шаршаған қалай тынығады?
Күркіреуі бар да, жауары жоқ. Алма піс, аузыма түс. Тоғышардың ту қойы қысыр қалады. Шошқа тағаладың ба? Жалқаудың арбасы зар жылайды. Кері кеткен кеусен сұрауға да ерінеді. Ауруда алғау жаман,
Адамда жалқау жаман.
Күн жауғанда қойнында,
Күн ашықта мойнында.
Жалқаулықтан кісі өлмейді,
Кісі өлмегенмен ісі өнбейді.
Ерінбеген арыстанның аузындағыны алады. Асыққанның асығы таяр. Асыққанның аяғы етегіне оралар. Асыққан жолаушы атына теріс мінер. Асығыс түбі - қып-қызыл шоқ. Апы кіріп, күпі шығып. Асығу - баланың ісі,
Аттандыру - ананың ісі.
Асықпаған артта қалады. Аттың жалында, атанның қомында. Асыққан аттылыдан асықпаған арбалы озады. Асығыстық пен ашудан ақыл күңгірт тартады. Асыққан - шайтанның ісі. Асықпаған арбамен қоян алады. Асыққан ойына жетпес. Жүгірген сүрінеде біледі. Асыққан жетпес, бұйырған кетпес. Сәлдесіне шоқ түскен молдадай. Жеңіл тулақ желге ұшар. Қуантар болсаң асық,
Мұңайтар болсаң сабыр тұт.
Ұшарын жел, қонарын сай біледі. Сабыр - ақыл серігі. Сабырлының бағына алма бітер,
Сабырсыздың бағына қау бітер.
Сазды жердің ағашы,
Сабырсыз ердің сазасы.
Сабыр түбі - сары алтын. Сабырлы жетер мұратқа,
Сабырсыз қалар ұятқа.
Сабын кірді ашады,
Сабырсыз сырды ашады.
Шапшаң жүрсең, шаң жұқпас. Құлақ естімес, естісе кешікпес. Шапшаңдықтан қашпа,
Аптығуға баспа.
Жаның шығып бара ма,
Жаңа келді Тұржағун.
Жерден жеті қоян тапқандай. Шыдамның да шыдамы бар. Шыдамның да шегі бар. Қырқына шыдаған
Қырық біріне де шыдайды.
Шыдамдылық қуанышқа жеткізер. Тумаған балаға кіндік шеше. Қашпаған қашардың уызына қаратып. Сасқанда «ләппай» табылмайды. Сасқанда аузың табылмас. Асықсаң, жақсылыққа асық. Адам асыққанмен Алла асықпайды. Тынбай жүрген тасбақа
Тәй-тәй басып түйеден озар.
Етегі елпі, жеңі желпі. От алуға келгендей. Асығыс түбі - өкініш.
Асыққан кешігер.
Аңқаудың аузы ашық. Аузын ашса, көмекейі көрінеді. Аңқау азаптан құтылмайды,
Алаңғасар мазақтан құтылмайды.
Жалғанға жалқау нанады, не аңқау нанады. Ақшелегі түскендей ақтарылады. Қойын алдырып , қорасын жабады. Аңқау астындағы атын алты ай іздейді. Шыбын да аңқаудың аузын аңдиды. Аузын ашса, сыры көрінеді,
Есігін ашса, төрі көрінеді.
Әр ашық ауыздың бір алдаушысы бар. Қой аузынан шөп алмас. Аңдамай сөйлеген ауырмай өледі. Маңғыт, аузыңа саңғыт. Аңқау аңдамайды да, алаңдамайды да. Аңқау қонақ үй иесін сыйлайды. Зор зорға құлайды,
Аңғырт орға құлайды,
Аңғал торға құлайды.
Аңғал қашқанға да, қуғанга да серік. Уәде күпті. Сөз бергеннің сөзіне ерсең,
Басыңа бейнет болады.
Бөз бергеннің бөзін алсаң,
Үстіңе көйлек болады.
Көп сөз - бос сөз. Ұзақтай шулайды. Аузы алты қарыс. Нілдей бұзылады. Сараң - саңырау.