Денсаулық , Дерт , Қасірет туралы 384

Қайғы - саңырау. Денсаулық - зор байлық.
Бірінші байлық - денсаулық,
Екінші байлық - ақ жаулық,
Үшінші байлық - он саулық.
Әуелгі байлық - денсаулық. Лұқпан мың жасаған. Аманат аман сақтайды. Тәні саудың - жаны сау. Жұмыры бардың ғұмыры бар. Тазалық - саулық негізі,
Саулық - байлық негізі.
Сау төрде, ауру көрде. Жарлының байлығы - денінің саулығы. Аман болса бұл басым,
Тағы шығар бұл шашым.
Басы аманның малы түгел. Бас аманда мал тәтті,
Бас ауырса, жан тәтті.
Он екі мүшең сау болса,
Қара басың ханмен тең.
Бауыры бүтін, басы аман. Тыныш құлақ, сау бас,
Бас сауында аулақ қаш.
Мың күн жұмақтан,
Бір күнгі тірлік артық.
Құр атқа мінгендей. Құланның құлағында ойнап. Денің сау болса, жарлымын деме,
Жолдасың көп болса, жалғызбын деме.
Денсаулық - ғанибет,
Сырқаулығы болмаса.
Ер жолдасы - қатыны,
Ақ жаулығы болмаса.
Аурудың алдын ал. Жұғын бар жерде шыбын бар,
Шыбын бар жерде шығын бар.
Ластың досы - шыбын. Садақаңды сауыңда бер,
Ауырған соң пайда жоқ.
Тіріде жанға тыным жоқ. Сау болса жаным,
Сөз емес дүние-малым.
Аруанаға жүгіңді арт,
Белі талмастан бұрын.
Денсаулықтың қадірін біл,
Науқастанбастан бұрын.
Аяқ - азамат.
Қол - мүлік,
Бас - сандық,
Тіл - кілт.
Дәтке - қуат. Екі дүние - бір қадам. Бастан құлақ садақа. Нас басқанды бит басады. Өліп өскен малға сүйін,
Өлмей өскен басқа сүйін.
Он екі мүшең сау болса,
Дәулет емей немене?
Он саусағың сау болса,
Сәулет емей немене?
Ауру кірді - әлек кірді. Аурудың да атасы бар. Ауру - астан. Ауру - өлімнің алғашқы елшісі. Ауру - өлімнің түрткісі. Ауырған азап шегеді. Ауру қадірін сау білмес. Ауру желмен кіріп, термен шығады. Ауру жан иесіне тәтті. Ауру атанды да жығады. Ауру өсиеті ізгілік болар. Азған денеге ауру үйір. Ауру өле-өлгенше жаннан дәмелі. Ауырып тұрдым - аунап тұрдым. Ауру кісі күлкі сүймес,
Ауыр жүкті жылқы сүймес.
Ішкі дерт сыртқа шықпай қоймайды. Ауырған кісіге бал да ащы. Жөргекте жабысқан ауру өлмей қалмас. Аурудың жақсысы жоқ,
Дәрінің тәттісі жоқ.
Көзі ауырған Күнді көрмейді. Асқынған ауру насырға шабады. Сынықтан өзге аурудың бәрі жұғады. Ауру жүйкені бұзады,
Жүйке ұйқыны бұзады.
Ауруды елемеген өлер,
Дауды елемеген төлер.
Ауырса кім азбайды,
Жарлы болса кім тозбайды?
Біреудің көзілдірігін киген өз көзін бүлдіреді. Ауруды жасырма, әшкере қылады,
Өлімді жасырма, масқара қылады.
Қай жерің ауырса, жаның со жерде. Мешелден жөтел кетпейді. Бас ауырса, жан қорқар. Іші кеткеннің арты білер. Көкірек ауру күнде өлер. Тұмаудың түбі - құрт,
Тұманның түбі - жұт.
Күнің тұман болсын,
Ауруың тұмау болсын.
Жаны ашымастың қасында басың ауырмасын. Тісі ауырғанның көңілін сұрамайды. Қайталаған дерт жаман,
Қайта бұзылған серт жаман.
Ауру шықпаған жаннан дәмелі,
Жалқау бітпеген малдан дәмелі.
Дос-жаран ауырып қалғанда,
Елемей селсоқ жүрерсің.
Әлекке ауру салғанда,
Қадірін жанның білерсің.
Шықпа, жаным, шықпа. Аурудың зардабын ауру баққан біледі. Арық семіреді,
Ауру жазылады.
Батпандап кірген ауру мысқалдап шығады. Қотыр қолдан жұғады,
Таз тақиядан жұғады.
Қырын алған қырқында таз болады. Сынық арба көп көшер. Бас ауырып, балтыр сыздар. Кейде тән ауырмаса да, жан ауырады. Қисық көз қыли,
Дәл ортасын көре алмайды.
Арамдықты адалдық жеңеді,
Жамандықты амандық жеңеді.
Сәтін салған ауруға не болса сол ем. Аурудың емі - саудың сәлемі. Сұрап алған аурудың емі табылмас. Тер шықпаған аурудан дерт шықпайды. Емнің алды - еңбек. Демі бардың емі бар. Бақсыға ауруды қаратсаң,
«Пақыр, - дейді,
Қара ешкінің өкпесімен қақтыр», - дейді.
Ауырып ем іздегенше,
Ауырмайтын жол ізде.
Ауруды өткізіп алсаң, тәуіпке өкпелеме. Емнен жаман жазыла бастаса,
Жақсылығыңды ұмыта бастайды.
Науқастың беті бері қараса,
Шақыртпай тәуіптің өзі келеді.
Басы ауырған бақсыға барады,
Даулы жақсыға барады.
Сабырсыз бақсы жолда отырып бал ашады. Ауру азайса, тәуіп ауырады. Тәуіптің жақсысы,
Ауруға ауру қоспағаны.
Тәуіптік таздың қолынан келсе,
Алдымен өз басын емдер еді.
Өз қотырын өзі қасиды. Лұқпанның өз емі өзіне қонбайды. Кепшіксіз бақсы болмас. Бақсының емі өзіне қонбайды. Иесіз ауруды жалғыз бақсы бағады. Көзің ауырса , қолыңды тый ,
Ішің ауырса ,аузыңды тый .
Ебептен - себеп ,
Балшықтан - мұрат .
Көнені керек етпесең,
Жаңа табылмайды,
Байлауды керек етпесең,
Жара жазылмайды.
Бір басқа - бір көз. Соқыр көбелекке тең. Соқырдың тілегені - екі көзі. Соқырдың арманы - көз. Соқыр көзіне сенбейді, қолымен көреді. Соқыр - сезгіш, саңырау - көргіш. Соқыр кінәмшіл,
Саңырау секемшіл.
Соқырға көрсет, кереңге естірт. Гауhардың қадірін соқыр қор қылады. Қитар бір затқа қарап,
Екі нәрсе көреді.
Таз- әңгі, соқыр - қиық,
Бұйықта бар аз қиық.
Соқыр көргенінен жазбас. Соқырдың қожасы құлағы,
Ақсақтың аяғы - таяғы.
Соқырдың қолына түспе,
Саңыраудың астына түспе.
Саңырау бас десе, құлақ дейді. Саңырауға сәлем берсең,
«Атаңның басы», -дейді.
Керең екі күледі. Керең адамның аузына қарар,
Соқыр адамның дауысын тыңдар.
Кещеге бәрі күлкі. Өмірі зақым жылқы бақсын,
Үзеңгісін ұзын тақсын.
Керең кемітсе де, семіртсе де күледі. Туа мүкіс қозғалмас. Соқырдан қарауыл қойсаң,
Жұртыңды жауға алдырар.
Наданнан қарауыл қойсаң,
Еліңді дауға қалдырар.
Ақсақ көп жүреді,
Соқыр көп көреді.
Ақсақтың ақырын бақ. Атың жоқ болса, аяғыңа мін,
Аяғың жоқ болса, таяғыңа мін.
Сақау алыстан сайрамаса,
Үйіне жеткенше дауысы шықпайды.
Тегін кісі таз бола ма? Тақырбас тазды күндейді. Тақырбастан тарақ сұрама. Таздың барар жері - бөрікші. Таздан тарақ сұрама. Таз басқа қайызғақ тұрмайды. Таздың басынан емге бит таппассың. Таз әңгі, соқыр мәңгі. Таз ашуын тырнаумен алады. Жартаста шөп болмайды,
Айнатазда шаш болмайды.
Тазша бір іс істейді,
Құдай оны қолдаса.
Ойдағы таз аз ба еді,
Қырдағы тазды мұнда әкеп?
Әжептеуір ән еді,
Пұшық мұрын бүлдірді.
Пұшыққа айна ұсынсаң, ашуландырасың. Кемтар керілмейді, мал-дүниеге берілмейді. Жақсы таз басын жасырмайды,
Жақсы қатын асын жасырмайды.
Арқаланылған ақсақ соқырды жолға салады. Аяғы үлкен сыйғанын киеді,
Аяғы кіші сүйгенін киеді.
Ақсақтың аяғы жетпесе де, таяғы жетеді. Қара көзден нұр кетсе,
Жарық күнің түн болар.
Бұл дүниенің құсасы о дүниеге кетпейді. Күйесіз қазан жоқ,
Қайғысыз адам жоқ.
Қайғының жолы құлама. Қайғының уытын қуаныш алады. Қайғы қартайтады,
Қуаныш марқайтады.
Қайғыдан жан шіриді,
Жан ауырса, тән шіриді.
Жан ауырса, тән азады,
Қайғы басса, жан азады.
Сырқат - тән жарасы,
Қайғы - жан жарасы.
Қайғың қара көже болсын. Қазаны басқаның қайғысы басқа. Қайғысыз қара суға семіреді. Қайғысыз ішкен қара судың қаймағы бір елі. Кайғылының қайғысын,
Қабағынан білерсің.
Жарлы мен бай кісіні,
Тамағынан білерсің.
Қасапшыға мал қайғы,
Қара ешкіге жан қайғы.
Сырты бүтін, іші түтін. Шертер күй - шығар мұң. Уайым - ердің қорғаны. Қайғы жоқта қайғы болды,
Қайынатамның өлгені.
Байтал түгіл бас қайғы. Тат темірді, қайғы адамды кеміреді. Түздегі май ішеді,
Үйдегі зәр ішеді.
Түздегі май құсса, үйдегі қан құсады. Қайғың болса, досыңа бар,
Қарның ашса, қосыңа бар.
Қайғың болса, ханға бар,
Қарның ашса, байға бар.
Қайғыны қайраткер жеңеді. Қас бекзаттың белгісі,
Қайғысын жұртқа сездірмес.
Қасық асым - қайғысыз басым. Діңкелеген дәрменсізге мұңын шағады. Әркім өз мұңын айтады. Аштың ақылы болмас,
Тоқтың қайғысы болмас.
Ойлының алдында көкірек керме,
Жазасына ұшырайсың;
Қайғылының алдында қарқылдап күлме
Назасына ұшырайсың.
Рахат іздесең, бейнетінен қорықпа,
Қуаныш іздесең, қайғысынан қорықпа.
Өз басына іс түспеген,
Өзгенің қайғысын білмейді.
Гүлсіз болса, жер мұңды,
Күлкісіз болса, ел мұңды.
Қайрат - қыран, қайғы - жылан. Қайрат деген қыран бар,
Қайғыға тізгін бермейтін.
Қайғы дейтін жылан бар,
Өзекті жағып өртейтін.
Рахат пен қайғы егіз. Қайғысызға қара су да ас. Күйікті күлкі сүймейді. Жаман ердің қайғысы,
Өз отының қасында;
Жақсы ердің қайғысы,
Ауылының басында.
Күйікті жан кірпік ілмейді. Қара мойынға қара моншақ. У ды у алар. Апат айтып келмейді. Түтін түтеткен ыс жұтады. Ботасыз іңген боздайды,
Баласы өлген ананың,
Қайғы-шерін қозғайды.
Ашудың ақылы болмас,
Тоқтың қайғысы болмас.
Адам баласы зарыға бермейді,
Ит баласы зорыға бермейді.
Сараңға мал қайғы,
Сардарға жан қайғы.
Қайғылы қаралыны жебеу ләзім. Адам баласы қайғысыз болмас,
Қайғысыз адам адам да болмас.
Ауыр жүкті нар көтереді,
Ауыр қайғыны ер көтереді.
Қарғыс жеті атаға жетеді. Аз қайғыны ас басады,
Көп қайғыны дос басады.
Жыласа кімнің аузы қисаймайды? Бауыры жыртық жылауға келеді,
Бауыры бүтін сынауға келеді.
Бауыры бүтін пенде жоқ. Қырсыққанда қымыран іриді. Мың қайғы бір борышты өтемейді. Күн түскен жерге көлеңке де түседі. Қайғы шеккен жігіттің шерін,
Не бала сүю, не лашын шүю тарқатады.
Біреу суға жете алмадым деп «аһ» ұрады,
Біреу судан өте алмадым деп «аһ» ұрады.
Тұяғы бүтін тұлпар жоқ,
Қанаты бүтін сұңқар жоқ.
Жаман еркек қайғылы,
Өз отының басында.
Жақсы еркек қайғылы,
Отанының басында.
Сіркесі су көтермейді. Жүрек дертін Тәңірі де жаза алмайды. Қайғың қара қазан болсын. Қайғы бөліссе, азаяды,
Қуаныш бөліссе, көбейеді.
Сары уайым - жігітке сор. Жазылмайтын жара жоқ,
Серпілмейтін аза жоқ.
Жауы үйде, досы түздегі адамның қайғысы ауыр. Қайғылыға туыстан көмек, достан демеу. Қасірет соңы - қуаныш. Көзде - жас, көңілде - шер. Қайғысыздан сақ бол,
Қайғылыға жақ бол.
Бір қайғыны ойласаң,
Жүз қайғыны қозғайды.
Бай күйігі сыртта,
Бала күйігі іште.
Ат басына күн туды. Басы жаралы, күні қаралы. Өлім - ұзақ жолдың алысы. Өлдің, Мамай - қор болдың. Өлім - кезек, дау - қонақ. Өлімнен басқаның ертесі жоқ. Өліспеген көріседі. Өлмек бар, тірілмек жоқ. Өлімнен қорықсаң, өлерсің. Өлгеннің соңынан өлмек жоқ. Өлімнен басқаның бәріне асық. Өлім бардың малын шашады,
Жоқтың артын ашады.
Өлер бала молаға қашады. Өлім жөнінде көп айтса,
Тірінің берекесі қашады.
Өлі жебемей, тірі байымайды. Өлі риза болмай, тірі байымайды. Өлсек, көріміз бір,
Шықсақ, төріміз бір.
Өлгенде көрің кең болсын,
Тіріде үйің кең болсын.
Өлмеген өлі балыққа кездеседі. Өзекті жанға бір өлім. Қулық та дерт. Өледі деген пақырың өгіз мініп келіп тұр. Өмір барда қаза бар. Өшпейтін өмір жоқ,
Сынбайтын темір жоқ.
Өмір озады, ажар тозады. Өзі жоқтың көзі жоқ. Өткен қайтып оралмас,
Өлген қайтып тірілмес.
Өлмеген құл алтын аяқпен су ішер. Өжет адам өлімді жеңеді. Өжет адам өлімнен қаймықпас. Өлушінің ажалы жетпесе,
Өлтірушінің құрығы жетпейді.
Өлмеген құлға, Құдай-ау,
Болып та қалды, мынау жаз.
Орта жаста әйелің өлмесін,
Орта жолда атың өлмесін,
Орнында бар оңалар. Ажал ажарыңа да, базарыңа да қарамайды. Ажалды киік адырға қашар. Ажалды киіктің аяғы тыным таппас. Ажалды тышқанға аш мысық тап келер. Ажалды қарға бүркітпен ойнайды. Атқыштан ажал қашады. Ауруын жасырған ажалынан бұрын өледі. Ерлік өлім ерді көбейтеді. Ер жігіт үйде туып, түзде өлер. Ер жігітке өлім бар да, қорлық жоқ. Тозбас соғылмайды,
Өлмес жаралмайды.
Ер бір рет өледі,
Ез мың рет өледі.
Батыр өлсе, аты қалады,
Үргелек өлсе, артында несі қалады?
Ерлік өлім қадірсіз өмірден артық. Қорлық өмірден ерлік өлім артық. Ерлік өлім - өлмейтін өмір. Қорқақ күнде өледі,
Жолдастары күнде көмеді.
Өлім - тіршіліктің елесі. Өлі - тірінің азығы. Тіршілік тұтамдап таусылады. Кебін киген келмейді,
Кебенек киген келеді.
Өмір барда өлімді айтпа. Жетесіз батыр тез өлер. Үйге кірген құр шықпас,
Көрге кірген тірі шықпас.
Жұрт өлгенге келмейді,
Артында қалғанға келеді.
Қартайып өлсең, қапың жоқ. Туғанда алтау едік, өле-өле жетеуміз. Айы жеткен айында,
Күні жеткен күнінде өледі.
Жау болжаусыз, ажал болжаусыз. Қайда барсаң да Қорқыттьң көрі. У ішкен бір өледі,
Ант ішкен мың өледі.
Мысықтың өлімі тышқанға той. Біреу өлмей біреу күн көрмейді. Ажалды өле ме, ауру өле ме? Тумақ болса, өлмек бар. Әкесі өлгенді де естіртеді. Жасыратын несі бар,
Жанұзақ би өліпті.
Көресіңді көрмей көрге кірмейсің. Ноқталы басқа бір өлім. Қырық жыл қырғын келсе де,
Ажалды өледі.
Біреудің ажалы - оттан,
Біреудің ажалы - судан.
Бірге тумақ болса да,
Бірге өлмек жоқ.
Жылағанмен өлген кісі тірілмейді. Азын ашпай жарлы өлер,
Көбін ашпай бай өлер.
Торқалы той, топырақты өлім. Айдалаға атқан оқ ажалдыға тиеді. Екі ауру бір келсе - ажалыңның жеткені. Ескі жұрттың қадірін көшкенде білер,
Қас жақсының қадірін өлгенде білер.
Жорғаның қадірін желгенде біледі,
Жақсының қадірін өлгенде біледі.
Көк темір көре өлтірмес. Ауруды елемеген өледі,
Дауды елемеген төлейді.
Айналдырған ауру алмай қоймайды. Әзірейіл барда жаным бар деме,
Әуеде бұлт барда малым бар деме.
Жеткіншектен айырылған,
Жер таянбай тұрмайды.
Біреуге өлім тілегенше,
Өзіңе өмір тіле.
Ажалдан қорықпа, аңнан қорық. Мың күн жанған шырақ бір күн сөнеді. Туғаныңды көргенім жоқ,
Өлгеніңе жыламаймын.
Ұйқы өліммен тең. Бақыттының қасы өледі,
Бақытсыздың досы өледі.
Өлімнің оңдысы жоқ. Өлгенге өкпе жүрмейді. Ақыл дария білгенге,
Бұл дүние жоқ өлгенге.
Желге ұшқан ебелек,
Орға түспей тынар ма?
Отқа асық көбелек,
Өліп тынбай шыдар ма?
Зорлықшыл зорлықтан қаза табады. Иманды адам айт күні өледі. Өлік шыққан үйдің,
Табалдырығында жолбарыс жатады.
Өлінің түсі суық. Көрінің бәрі өледі,
Жастардың ажалдысы өледі.
Өлместі Құдай жаратпас,
Сынбасты ұста жасамас.
Кісісі буынып өлген үйде,
Жіпті ауызға алмайды.
Атасы өлсе - асқар тауының құлағаны,
Анасы өлсе - ағар бұлағының суалғаны.
Сен дүние, молға сұқтанасың,
Ажал саған сұқтанады.
Төбе би төрде өледі,
Ит ошақтың басында өледі.
Ағасы өлсе - оң қанатының қайырылғаны,
Інісі өлсе - сол қанатының қайырылғаны.
Тал бесікке түскен жер бесікке де түседі. Той әнмен ажарлы,
Өлім өксумен азалы.
Өлімнің егізінен сақта. Ат өледі - ер қалады,
Адам өледі - жер қалады.
Ажал айтып келмейді,
Бір адамға екі өмір
Тағдыр әсте бермейді.
Ноқталы басқа бір өлім,
Ақыры бір күн келмей ме?
Ажалдың соққан дауылы,
Өмірдің шамы сөнбей ме?
Өлгенге қайтып келмек жоқ,
Өлгеннің артынан өлмек жоқ.
Өлгеннің жаманы жоқ,
Тірінің жаманнан аманы жоқ.
Өмір арты - бала,
Құлдық арты - өлім.
Түйесі өлген жұртта қалады,
Баласы өлген жұртқа ереді.
Аңшының өлімі ауда,
Сушының өлімі суда.
Қара шаштың ақтығы - бір өлімнің хақтығы. Тіріде жылы қарамас,
Өлгенде жоқтап жыламас.
Азалы алты қатын,
Әрқайсысы өз байын жоқтайды.
Жалмауызға да жан керек. Ажалда жаңылыс жоқ. Ажалдан ақша беріп құтыла алмайсың. Өмір өзіңдікі, өлім өзгенікі. Кеудесі басқаның жаны басқа. Ата өлсе де, кәде өлмейді. Өлгеннің жазасын көмген берсін. Тумақ хақ, өлмек хақ. Тумақ - парыз, өлмек - міндет. Ажал Алладан, амалы адамнан. Ажал ақымақ үшін алтау,
ақылдыға біреу.
Өмір - самал, ажал - амал. Пәлеге - сабыр, қазаға - тәуба. Қаза көрген жүрек жаралы. Қонақ пен өлім болжамсыз. Өмірді өлім тұсайды. Ажал біреуді азаптан құтқарады,
Біреуді қыршынынан қияды.
Ажал деген - атқан оқ,
Бір Алланың қақпаны.
Көп екен көргеннен көрмегенің
Бәрінен жақсы екен өлмегенің.
Дүниенің қадірін,
Бергенде білерсің.
Жанның қадірін,
Өлерде білерсің.
Бұлбұлдан шешен құс жоқ,
Бармақтай-ақ қарасы.
Оқтан жылдам ажал жоқ,
Тырнақтай-ақ жарасы.
Ауру - азығымен. Ауруға емші көп. Елшіге өлім жоқ. Көкті бу көтереді,
Жерді су көтереді,
Жүйрікті ау көтереді.
Жүкті нар көтереді,
Өлімді бар көтереді.
Таз тазға күлер. У ды у қайырады.