Имандылық иірімдері туралы 523

Сырт көз - сыншы. Ақылың болса, арыңды сақта,
Ар, ұят керек әр уақытта.
Ар жазасы бар жазадан ауыр. Арсыз болса, қыз жаман,
Ақылсыз болса, ұл жаман.
Арын сатып ер болмас,
Ажарын сатып сері оңбас.
Мал сақтама, ар сақта. Малыңа сүйенбе, арыңа сүйен. Жарлы болсаң да, арлы бол. Арыңды жеме, барыңды же. Әрлі болғанша, арлы бол. Жақсы - арына құл,
Жаман - малына құл.
Тәнім - жаным садағасы,
Жаным - арым садағасы.
Малым - жаным садағасы,
Жаным - арым садағасы.
Бар малын жейді,
Ұятсыз арын жейді.
Жақсы аттың жалын сақтағанша,
Жақсы жігіттің арын сақта.
Ұйқы арсыз,
Күлкі арсыз,
Тамақ арсыз.
Арлы арына қараса,
Арсыз «жеңдім» дейді.
Атың жаман болса, қарың кетер,
Балаң жаман болса, арың кетер.
Малсыз болсаң да, арсыз болма. Ары таза нар жүгін көтереді. Абырой - ар еңбегі. Ердің құны - жүз жылқы,
Ары - мың жылқы.
Жаманның жаны қымбат,
Жақсының ары қымбат.
Нарым қымбат,
Нарымнан арым қымбат.
Арамзада ар болмайды,
Талғамсызда сән болмайды.
Қызғаншақтың іші тар,
Болмас онда ұят-ар.
Нәпсі арды айыққызбайды. Қанша тұлпар десе де,
Мініп болмас жалсызды.
Қанша білгіш десе де,
Халық сүймес арсызды.
Адам болам десең,
Арыңды ақшаға сатпа.
Арсыз - адамның қоры. Арыстанға темір шынжыр ар емес. Беттің арын белбеуге түйме. Жігітке жар қымбат,
Намыс пен ар қымбат.
Арсыздың сөзінде тұрақ жоқ,
Көзі бар да, құлақ жоқ.
Неғұрлым арлы болсаң,
Соғұрлым сопы боларсың.
Намысы бар жігіттің,
Нар күшіндей күші бар.
Намысы жоқ жігіттің
намыспен не ісі бар?
Намысы бар жігіттің
нар күші бар;
Намысы жоқ жігіттің
қай күші бар?
Ел намысы - ер намысы. Ер жігіт - елінің ұлы,
намысының құлы.
Бөріктінің намысы бір. Ерді намыс өлтіреді,
Қоянды қамыс өлтіреді.
Атты қамшы айдайды,
Ерді намыс айдайды.
Шөлдің қамысы болмайды,
Жаманның намысы болмайды.
Жолдас күту - жарға сын,
Жалған сөздік - арға сын.
«Кел» демек - парыз,
«Кет» демек - намыс.
Жүйрік - алысқа, жігіт - намысқа. Тексізде жүйе болмайды,
Кексізде кие болмайды.
Арудың әміршісі - ары. Арлану - ақылдың ісі. Ар қиналмай, жан қиналмайды. Арсызға сәлем - борыш, сөз - қулық. Өлімге берер жаным бар,
Пендеге берер арым жоқ.
Адам санасын ар түзейді. Рух пен намыс - егіз. Ар сатып ырыс жинама. Арға тартпай арман құл,
Намыс қумай мақсат тұл.
Арсыздықтың
адамды жеңетін де жері бар.
Ождан - екі өмірдің азығы. Ұят - иманның қабы. Ұят кімде болса, иман сонда. Ұят - жаман ойдың жүгені. Бар пәледен ұят сақтайды. Ұят деген - тайпа ел. Көзді ұялу үшін берген. Ұят қашты дегенше,
етегін ашты дей бер.
Ұятсыздың беті күшала. Әдеп - ар жемісі,
Ұят - адамдық белгісі.
Ұят бар жерде иман бар. Әдептілік, ар-ұят -
Адамдық белгісі.
Тұрпайы мінез, тағы жат -
Надандық белгісі.
Жүзі қараның жүзі таймайды. Қымсыну - ұят белгісі. Өлімнен ұят күшті. Пасықта ұят, зұлымда опа жоқ. Ұялмаған ұялтады. Көз көрсе жүз ұялады. Ұлдың ұяты әкеге,
Қыздың ұяты шешеге.
Кіші баланың ұятын
Үлкен бала көтереді.
Құдайдан қорықпаған,
Адамнан ұялмас.
Ұялған тек тұрмас. Ұлы сөзде ұяттық жоқ. Бермегенді беріп ұялт. Қызыл ет кетер,
Қызарған бет қалар.
Тобылғы ұялғаннан қызыл болыпты. Үлкен пышақ ұялғанынан өтеді. Көрмесе - жат, көріспесе - ұят. Адамның ұяты бетінде,
Адамгершілігі ниетінде.
Бетіне келген ұятын,
Өзі біліп жуса игі.
Тастақ жерде от болмас,
Қышыма тазда ұят болмас.
Қарабет жазылмайды,
Жара бет жазылады.
Ұялмас бетке талмас жақ береді. Еңбек өмірді ұзартады,
Ұят бетті қызартады.
Өз бетін аямаған,
Кісі бетін шиедей етеді.
Қара кісінің қаны шыққанша,
Сары кісінің жаны шығады.
Ұрыспай айырылысқан,
Ұялмай қосылады.
Ұялған сыбағасынан құр қалады. Ұятын шүберекке түйген. Ыстықтан ет күйеді,
Ұяттан бет күйеді.
Арсыз қолым істеді,
Арлы бетім ұялды.
Құдайдан қорық,
Пендеден ұял.
Қызыл бет ұятсыз. Ұялмаған бұйырмағанды жейді. Алдырған албырт анасының қойнын ашар. Ұялмаған өлеңші болады. Ұяттан безген арын саудаға салады. Бетпақ «жеңдім» дейді,
Байғұс «көндім>> дейді.
Ұят иманда. Ауыз жесе, көз ұялар. Ұяттан кісі өлмейді,
Бетте сызы қалады.
Иттің ұяты болса,
Іш киім киер еді.
Жақсы ниет - жарым ырыс. Адал ниет аздырмайды,
Арамдық бойды жаздырмайды.
Адамның құлқы түзелмей,
Құлпы түзелмейді.
Етпен қарын тоқ,
Ниетпен жаның тоқ.
Бетім жаман болса да, ниетім жақсы. Біреу бетінен жазады,
Біреу ниетінен жазады.
Бетің қисық болса, айнаға өкпелеме,
Ниетің қисық болса, ағайынға өкпелеме.
Асыңа тойғызбасаң да,
Ақ ниетіңе тойғыз.
Шығысы жаман қамысты,
Су ішінен өрт шалар.
Пейілі жаман адамды,
Түйе үстінен ит қабар.
Пейілі жаман пәлеге жолығады,
Бітпейтін жалаға жолығады.
Тойған ас түске жетпес,
Пейіл естен кетпес.
Су бермегенге сүт бер,
Ақ ниетіңді білсін.
Пейіліңді кеңге сал,
Қырманыңды дөңге сал.
Пейілі жаман кісіден күседі,
Өз асын өзі жасырып ішеді.
Жомарт жүрекке иман қонар. Жомарт қолға аспандағы лашын қонар. Жомарт жоқтығын білдірмес. Болмасын деген оңбасын. Сырты қара болғанмен, іші сара. Кеңге кең дүние,
Тарға тар дүние.
Кең жерде тар отырсаң,
Тар жерде кең отырасың.
Көргені жоқ қылығынан жазады,
Ниеті жаман пиғылынан жазады.
Сенің табаныңа кірген тікен
Менің маңдайыма қадалсын.
Беретін кісі келгенде,
Бес қайнайды қазаным.
Кең пейілді кемімес. Кең болсаң, кем болмайсың. Тардан кеңіген озады,
Кеңнен тарылған азады.
Бір кең жеңге қарулы көп қол сияды. Тар таласып азар,
Кең кеңесіп озар.
Барды аямайды,
Жоқты санамайды.
Тілектің шегі болмайды. Жағасы - жайлау, төсі - қыстау. Жайылып төсек, жазылып жастық. Тапқан біреуін сояды,
Таппаған екеуін сояды.
Қолы ашықтың жолы ашық. Пейіліңе қарай - пейішің. Пейілсіз берген ас кешке жетпес,
Пейілді берген ас естен кетпес.
Жүрегі жомартқа иман қонады,
Қолы жомартқа сұғанақ қонады.
Адал ниет - ақ көйлек. Ындыны таза - иманды. Пейіл кетсе - ант атты. Пейілі кең кемімес,
Пейілі тар кеңімес.
Пасықтың пиғылы лас. Пейілі тар
аспанды алақандай,
жерді тебінгідей көреді.
Нәпсі тынса пейіл кеңір. Ақ пейілдің
аты озып, тоны тозбайды.
Тар маңдайлының ниеті де тар. Көңіл - қазы, кез - таразы. Көңіл - дария, көз - найза. Көңіл - нәзік, сөз - батыр. Көңіл табу - көргенділік. Көз бен қол - көңілдің жалшысы. Көңіл - бірде көл, бірде шөл. Көңілі ашықтың үні ашық. Көңілдіге күн ашық. Көңіл қонақасы емес. Көңілі ашықтың қолы ашық Көз - нұрдың ұясы,
Көңіл - сырдың ұясы.
Көңілі сұлудың өңі сұлу. Көңілден көңіл су ішеді. Көңіл жүйрік пе,
Көк дөнен жүйрік пе?
Көңіл кірі айтса кетеді,
Киім кірі жуса кетеді.
Көңіл кең болса,
үйдің тарлығы білінбес.
Көз көрмей, көңіл толмас. Көңілім келсе, көлдеймін,
Көңілім келмесе, шөлдеймін.
Көз қайда түссе, көңіл сонда. Көңілі алаңның ісі шала. Көңіл қалдырма, ықыласына ұшырайсың. Көңілің қалған жерден көш жер қаш. Бірде бие, бірде түйе. Көңілі түссе - бие,
Көңілі түспесе - түйе.
Көңілдің жықпас, көйлек жыртпас. Көңіл жақсы болмағы,
Өмірдің жақсы болғаны.
Көңілсізден көзсіз бала туады. Көңілі жаманнан көзсіз бала туады. Көңілсізден күлкі шықпас. Не, еріншек өледі,
Не, көңілшек өледі.
Көңіл - ашылған нұр,
Күлкі - ашылған гүл.
Көз көрмей, көңіл сенбес. Көңілдегі сырды көз білдіреді. Көзі көрместің көңілі сенбес. Көзден кетсе, көңілден кетеді. Көз көңілдің сырын шертеді. Көзі соқырдан көңілі соқыр жаман. Күннің бәрі жаз емес,
Көңілдің бәрі наз емес.
Жабырқамас көңіл жоқ,
Жанып бітпес көмір жоқ.
Көлденең кісі көңілге қарамайды. Көңілдегі құпияны
Көзің айтып қояды.
Көп сөйлесең күмпілдеп,
Сөзің айтып қояды.
Көңілшектің арты ашық. Ұлың көңілшек болса - атының соры,
Қызың көңілшек болса - басының соры.
Әр көңілде бір қиял. Жүдеу көңіл жұбаныш іздейді. Көл байлығынан көңіл байлығы қымбат. Ұрыншақ атта жол болмас,
Көңілшек жанда мал болмас.
Ақкөңіл адамға біреудің сырқаты батады. Қалған көңілдің мұзы кетсе де, сызы кетпес. Қалған көңіл - шыққан жан. Арық көңіл - жарық. Қаралы көңіл жаралы. Адамның көңілі,
Өгіздің тұмсығы қартаймайды.
Өмір қартайса да, көңіл қартаймайды. Төсектің тарлығы - тарлық,
Көңілдің тарлығы - қорлық.
«Әрі жат!», «Бері жат!» - төсек тарлығы,
«Сенікі», «Менікі» - көңіл тарлығы.
Адам көңілінен азады, тілінен жазады. Арымақ, семірмек - көңілден. Тоны жаманды ит қабар,
Көңілі жаманды Құдай табар.
Дос таппай көңіл тыным таппас. Кісінің көзіне көзің түссе,
Көңіл жібіп, мейір түсер.
Биік төбеге шықсаң,
Көзің ашылар.
Жақсымен сөйлессең,
Көңілің ашылар.
Ал ғаның жаман болса,
Көңілің жарым.
Атың жаман болса,
Талар қарың.
Отырамын деп еріншек өлер,
Жаманға жақсылық қыламын деп
көңілшек өлер.
Мен не деймін,
Қобызым не дейді?
Көңілі марқайған тәубесінен жаңылады. Көңілі марқайған тәубесінен жаңылады. Адам сөйлескенше, жылқы кісінескенше. Қатты жауған күн тез ашылады,
Қатты ашуланған кісі тез басылады.
Келсем өз аяғым,
кетсем өз аяғым.
Адамның көңілі бір атым насыбайдан қалады. Ерікті ауызға бөрікті бас сыяды. Ерікті ауызға бөрікті бас сыяды. Көңіл көгіне үйіріледі. Көңіл көзі көргенді
Маңдай көзі көрмейді.
Малқұмар көңіл - соқыр көңіл. Көз - бұлақ, көңіл - сынап.
Күнім - базар, түнім - түс.
Түн болма, күн бол. Тәубесі жоқтың көңілі арам. Тілден - зікір, көңілден - пікір. Көкірегі - кең сарай. Мұңдасқан көңілде кір қалмас. Қалған көңіл - қатқан мұз. Екі көңіл арасы - жылшылық жер. Өзіне өзі өкпелеген,
Білім барлығы.
Өзімнен озар жоқ деген,
Көңіл тарлығы.
Көңілі су сепкендей. Көңілі көкте. Ақша қарда көп жүрсең,
Көзің бір күн қарығар.
Алыс жерде көп жүрсең,
Көңілің бір тарығар.
Көңіл - сөздің сандығы. Игілікке - сүйгілік. Игіліктің ерте, кеші жоқ. Беттен - қытық, жүректен - сезім. Түрі игіден түңілме. Мінез көркі - игілік. Жүзігің алтын болғанша,
Жүзің жарқын болсын.
Мейірім барда мұңдық жоқ. Жылуы жоқ жүрек - құр кеуде. Мейірімділік - жүректен,
Мейірімсіздік - білектен.
Именіп жүріп көрген игіліктен
Қарсыласып көрген бейнет артық.
Нар маяға бота жарасады,
Мейірімді жан-жағына қарасады.
Бай мейірімінен Күн мейірі. Қайырымдылық жасасаң,
Қайырын өзің көресің.
Қайырымды жүрек қартаймайды. Жайылымы болмаса, мал азады,
Қайырымы болмаса, жан азады.
Жайылымын тапса, мал семіреді,
Қайырымын тапса, жан семіреді.
Қайраңы жоқ көлден без,
Қайырымы жоқ ерден без.
Шөлде құдық қазған бір сауап,
Өзенге көпір салған бір сауап,
Таңырға ағаш еккен бір сауап.
Обал тұрған жерде сауап бар. Шоқ қайдан болса, жылу содан. Мейірбандылық - кісілік үлгісі. Басы қараның бары игі,
Барын берсе, тағы игі.
Кешірерсің, кешерсің,
Жетілерсің, жетерсің.
Аққа қара жұқпайды. Ақтың отын ақымақ өшірмейді. Ақ сөз ащы болады. Ақта қара жоқ,
Қараға шара жоқ.
Адалдық - ардың ісі,
Ауырды көтеру - нардың ісі.
Ақ айналар, қара байланар. Ақ ақталар, қара байланар. Пәк пенде пәлесіз. Арам - ауыр, ақ - жеңіл. Абыройы айрандай төгілді. Абыройды ақ отау жапты. Судай тұнық, сүттей ақ. Опаға барған ағарар,
Жосаға барған қызарар.
Адалбақан ашасыз болмайды. Жорғаң болса, өрге сал,
Ісің ақ болса, көпке сал.
Таза алтынды тазартпайды. Ағын су жолын табады,
Ақ адам оңын табады.
Аққа құрмет - елдің салты,
Еліне құрмет - ердің даңқы.
Кіммен қарайсаң, сонымен ағар. Ісің ақ болса, Құдай саған жақ. Көкірек таза болмаса,
Көз тазасы не керек?
Жаның таза болмаса,
Тіл тазасы не керек?
Айтар сөзін білмесе,
Адамдықтан не пайда?
Артқан жүгін тартпаса,
Атандықтан не пайда?
Пәлегі таза қауынның,
Түйнегі таза болады.
Жүрегі таза адамның,
Түйіні таза болады.
Шыбығы шырпылмаған,
Қылауына қыл түспеген.
Ауызға келген түкірік -
Қайта жұтса мәкүрік.
Ақ дегені - алғыс,
Қара дегені - қарғыс.
Жақсы болсаң жердей бол,
Бәрін шыдап көтерген;
Таза болсаң судай бол,
Бәрін жуып кетірген.
Адал істің әулие-пірі бар. Адалдың арқаны ұзын. Арамнан алған түйеден
Адалдан алған түйме артық.
Адалдық аздырмас,
Арамдық бойды жаздырмас.
Арам, арам түбі - реніш,
Адал, адал түбі - кеніш.
Арамдықты адалдық жеңеді,
Жамандықты адамдық жеңеді.
Жерік таңдамайды,
Ашық алдамайды.
Сүттен ақ, судан таза. Жан тазарса, жүрек нұрланады. Тілегі хақтың ісі хақ. Алла деген зор болмас,
Ақтық жолы тар болмас.
Әділдік - ана сүті. Әділ істің арты игі. Әділет тілесе, атаңның да айыбын айт. Әділ кісіге әркім-ақ бажа. Әділ кісі өзіне қатты, өзгеге тәтті. Әлділігіңе сенбе, әділдігіңе сен. Әділетті үйрену де бар,
Әділеттен жирену де бар.
Әділін айтып, ағына тоқтайды. Әділсіз болса, би оңбас,
Әйелсіз болса, үй оңбас.
Біреу әзіл айтса, сен әділ айт. Өзің әділ болмасаң,
Өзгеден әділдік іздеме.
Айқай әділдіктің белгісі емес. Қайырымы жоқ байлықтан не пайда,
Әділдігі жоқ бектіктен не пайда?
Атаңның құлы болса да,
Әділдікке басыңды и.
Жәбірленгеннің жақтасы бол. Алдыңа келсе, атаңның құнын кешір. Қара қылды қақ жарған. Пышақты өзіңе сұқ,
Ауырмаса, өзгеге сұқ.
Иілген басты қылыш кеспейді. Күш есіктен кірсе,
Әділдік түндіктен шығады.
Сұрау оңай, жауап беру қиын. Ақылдыға - заң, ақымаққа - таяқ. Өз мінін білген,
Өзгеге төрелік береді.
Өзінің парқын білген
Өзгенің нарқын біледі.
Өзінің парқын білген
Өзгенің нарқын біледі.
Семсер астында серт жүрмейді. Сын түзелмей, мін түзелмейді. Ащы сұраққа тұщы жауап күтпе. Қылша мойным - талша. Төле бидей әділ жоқ,
Айтқан сөзінде кәдік жоқ.
Аққан судың да бір тоқтауы бар. Достыққа достық - қарыз іс,
Дұшпаныңа әділ бол.
Әділдіксіз қайыр жоқ. Әділдікке жан құрбан. Бетке айтқаннын, зәрі жоқ. Нысап пен ұят - әділдіктен. Шындық - сегіз, бақыт - егіз. Шындық қамал бұзар. Шындық жоқ жерде сұмдық көп. Шындық бар жерде,
Өтірік байқап жүреді.
Шындық жоқ жерде
Шіреніп, шайқап жүреді.
Шынға жерік - сырға берік. Шын сөз абақтыдан да шығарады. Шынымен жыласа,
Соқыр көзден жас шығады.
Шындықтан зор палуан жоқ,
Ол жауды да жығады,
Қамалды да бұзады.
Өтірік ұшы -екеу, шындықтікі - төртеу. Өтіріктің шиесін шындың шешеді. Өтірік айтып жылағанша,
Шыныңды айтып жалың.
Өтірік пен шындық арасы - екі елі. Көп қайда болса, шындық сонда. Ақ пен қараны шындық айырады. Тіл жүйрік емес, шын жүйрік. Сөз шынды табады. Жыртық үйді жел табар,
Өтірік сөзді шын табар.
Жылап айтқан шынға нанады,
Күліп айтқан өтірікке нанады.
Таң атпайын десе, Күн қоймайды,
Өтірікті қуалап, шын қоймайды.
Жақсы өтіріктен жаман шындық артық. Бал тамған өтіріктен Қан тамған шындық артық. Отты үрлеген жағады,
Шындықты іздеген табады.
Аузы құлып сандықты,
Тіс ашпаса, тіл ашар.
Түйін-түйін сырыңды,
Түбінде келіп шын ашар.
Шешендік күші - шындық. Аңыз түбі - ақиқат. Дерегі жоқтың керегі жоқ. Сақалыңа сенбе,
Ар-ожданыңа сен.
Алашағыңа сенбе,
Алғаныңа сен.
Сыр айтқанға сенбе,
Шын айтқанға сен.
Шайтанға сенген бақсыны тыңдағанша,
Шындыққа сенген жақсыны тыңда.
Көрген көзде жазық жоқ. Естіген құлақта жазық жоқ. Көзбен көрген анық,
Құлақпен естіген танық.
Сыр - шымылдық, шындық - айна. Айтпайын десем аузым бар,
Көрмейін десем көзім бар.
Қасыңда қара көп болса,
Нөкер емей, немене?
Шөлдегенде ішкен су
Шекер емей, немене?
Ат жалынан тапқан мал,
Бекер емей, немене?
Құлақ естігенді көз көрер. Болар іс болды, бояуы сіңді. Суды шым тоқтатар,
Сөзді шын тоқтатар.
Әуелгі сөзің рас болса,
Соңғы сөзіңнің өтуіне жақсы.
Кұлақпен естігенді көзбен көрген артық,
Көзбен көргенді бастан кешкен артық.
Жаным, тәнім - май шоқпар. Өтірік айтып қарабет болғанша,
шынды айтып жара бет бол.
Ақиқат ағын суды да тоқтатады. Бес еннен белгілі. Естігеннен көрген артық. Соқырға таяқ ұстатқандай. Күнәсін мойындағанды Құдай да кешіреді. Ақиқаттың есебі айнымайды. Сенім сең бұзады. Адал шындыққа тоқтайды. Бұйырғанға дауа жоқ. Ашықты машық іздер. Шындық - шипа, өтірік - дерт. Өтіріктің балын жалап тірі жүргеннен, Шындықтың уын ішіп өлген артық. Сыйға - сый, сыраға - бал. Сый қылсаң, сыпыра қыл. Сыйласқанның суын іш. Сыйлап берген су тәтті. Сый сатулы , қаза қарулы. Сыйласу екі кісіге бірдей. Сыйласқанға не жетсін,
Сөйлескеннен не кетсін?
«Сіз» деген - сыйластық,
«Сен» деген - анайылық.
«Сіз» деген - әдеп,
«Біз» деген - көмек.
«Сіз» дегеннен не кетеді,
«Сен» дегеннен не бітеді?
Мың «сіз, бізден» бір шыж-быж артық. Сыйласқанның итіне кет дегенің,
Өзіне кет дегенің.
Иесін сыйлағанның итіне сүйек таста. Әркім сыйлағанның құлы. Жақсы сөзіңді сыйлар. Жақсы - сыйлағанының құлы,
Жаман - қорыққанының құлы.
Тіріде сыйласпаған өлгенде жыласпайды. Ел сыйлаған есікте отырмас. Таныған жерде бой сыйлы,
Танымаған жерде тон сыйлы.
Жаман қорыққанын сыйлайды. Жақсыны сыйласаң, есіңнен кетпейді,
Жаманды сыйласаң, есігіңнен кетпейді.
Екі кісі сыйласса,
Бір кісіге орын бар.
Ерді асы үшін сыйлама,
Басы үшін сыйла.
Сынасуға жараған сыйласуға да жарайды. Қызығын көрмеген малдан не пайда,
Сыйласып жүрмеген жаннан не пайда?
Танымас танымасын сыйламас. Бір күн дәм-тұзын татқанға
қырық күн сәлем.
Сәлемнің де сәті бар. Қырандарын қинаған,
Даласын да сыйламас.
Ұландарын қинаған,
Данасын да сыйламас.
Өзіңді өзің сыйламасаң,
Өзгеден сый күтпе.
Елді сыйлағаның - өзіңді сыйлағаның. Үлкенді сен сыйласаң,
Кіші сені сыйлайды;
Кішіні сен сыйласаң,
Кісі сені сыйлайды.
Туғаныңмен сыйласпасаң,
Кең дүниеге сыймассың.
Жақыныңды жаттай сыйла,
Жат жанынан түңілсін.
Ауыл сыйласа, сен де сыйла,
Әкеңнен қалған құл емес.
Ауыл сыйламаса, сен де сыйлама,
Ол патшаның ұлы емес.
Атымды ата да, сыбағамды итке сал. Сыйлап берген су
Сатып алған балдан тәтті.
Сәлемсіз кісі жоқ. Сәлем де парыз, өлік те парыз. Қадіріңді білгенге жұмса.
«Ар ма? » деген - өлге қуат,
«Бар бол!» деген - бәріне зият.
Үлкенге сәлем бер,
Кішіге қалам бер.
Көпті сыйлағаның - өзіңді сыйлағаның. Сыйлассаң - сыйлы боласың. Үйсіз күй болмайды,
Күйсіз сый болмайды.
Сыйлап берсе, су да іш. Сүйген құлдың аты көп. Сұрап алған сыйлықтың қадірі жоқ. Сыйлағанды сыйла, иілмегенді иле. Ине де - сыйлық,
Інген де - сыйлық.
Сыйлассаң - сыйымды боларсың. Сыйлай берсең, сараң да мырза болады. Ел болам десең, сыйлас,
Қор болам десең, қастас.
Сиыр сипағанды білмейді,
Жаман сыйлағанды білмейді.
Сиырға су көрсетпе,
Жаманға сый көрсетпе.
Киген тоның ескірер,
Кидіргенің ескірмес.
Сыйласаң ата-анаңды,
Кешірер сенің қатеңді.
Алғыс алған тек те емес,
Қарғыс алған көктемес.
Басыңды сыйлама, жасыңды сыйла. Мәртебең биік болса,
Алыстан көреді.
Жақының да, жатың да,
Иіліп сәлем береді.
Сыпайы сөйлеу - сырбаздық,
Ағайын сәні - сыйластық.
Сәлеміне қарай жауабы. «Қарағым» деген жылы сөз,
Тон болып төнді жылытпаса да,
жанды жылытады.
Қиналып сұрағанға берсең,
Өзіңді сыйлағаның;
Әншейін сұрағанға берсең,
Өзіңді қорлағаның.
Ізеттінің інісі көп. Үлкенді сыйлау - кісілік. Сый - жеңгендікі, сөз - тергендікі. Сыпайы тоңбай қалтырайды. Сыпайының алдында сүйек жатсын. Сыпайы сырын жасырмас,
Пұшық мұрнын жасырмас.
Сыпайы сырын жасырмас,
Ақырын ғана бүлк етер.
Сыпайыны үйде көрме, түзде көр. Сырлы аяқтың сыры кетсе де, сыны кетпейді. Иманмен қаптап қойғандай. Денесі икемдінің келбеті сүйкімді. Кішіпейілділік - кісі көркі. Кішіпейілділіктен кішіреймейсің. Кішіпейілділік - кішілік емес, кісілік. Кішіпейілдің кеудесі ашық. Арғымаққа оқ тисе,
Мәстектей туламас.
Сыпайыға оқ тисе,
Жамандай шуламас.
Сыпайыға сұлулықтан әсемдік жарасымды. Келбеті келіскеннен кеңес сұра. Сыпайы жаурамайды, дірілдейді,
Өзгеге тоңғаны білінбейді.
Сыпайы сырын білдірмес. Сыпайы сырттан мақтар. Сыпайының қарағаны - сұрағаны. Сыпайыға өлім бар да, қорлық жоқ. Талап - талмас қанат. Талаптыға нұр жауар. Талаптыға жол бер,
Өнерліге қол бер.
Талаптың жолы тастан да ауыр. Талаптымен таласпа. Талабы жоқ жас ұлан,
Қанаты жоқ құс.
Талабы жоқ жас ұлың
Жалыны жоқ шоқпен тең.
Жан қиналмай жұмыс бітпес,
Талап қылмай мұратқа жетпес.
Құсты қанат ұшырады,
Ерді талап ұшырады.
Жау жеңетін жігітті,
Жарағынан таниды.
Дау жеңетін жігітті
Талабынан таниды.
Ізденген шығатын ағашын да табады. Іздеген инені де табады. Іздеген мұратына жетер,
Жалқаудың өмірі босқа өтер.
Ізденбеген ілгерілемейді.
Іздеген табады, сұраған алады.
Көп іздеген көмбенің үстінен шығады. Жоқ іздеген жоғалғанды табады. Ынта болса адамда,
Қиын іс жоқ ғаламда.
Ынтасыз өрге баспас. Азат басың болсын құл,
Қолдан келмес іске ұмтыл.
Не ер болып шық,
Не жер болып шық.
Суыған күл от болмас. Іздесең - табасың, алыссаң - аласың. Берер Тәңірім талап қылсаң,
Түк таплайды қарап жатқан.
Талмай іздеген таппай қоймас. Жауды күшті деме,
Ерлік етсең - жығасың.
Тауды биік деме,
Талап етсең - шығасың.
Анадан алтау туғанша,
Жалғыз туса не етеді?
Елге түлға керек-ті.
Қарағайға қарсы бұтақ біткенше,
Еменге айыр бұтақ бітсе не етеді?
Құсқа тұғыр керек-ті.
Талапты ерге нұр жауар. Талаптының тоқпағы тасқа шеге қағады. Аққа зауал жоқ. Аққа Құдай жақ. Арға - мінәжат. Талабы таудай. Аз ас, көп ниет. Сұлуынан жылуы. Аққа құлып жоқ. Ақ иіліп сынбас. Көңіл де өледі.