Ас туралы 236

Ас - адамның арқауы. Асы бар аяқ әдемі.
Ас иесімен тәтті, табағымен жақсы. Ас тұрган жерде ауру болмайды. Ас үстінен аттама,
Астан үлкен емессің.
Ас - тамағым, тыныш - құлағым. Асы жоқ алтын аяқты,
Алтынын ал да, отқа жақ.
Ас ішсең, атауыңдай іш,
Ауырсаң, мұрттай ұш.
Айға жетпес асыңды,
Ауылдастан аяма.
Ас та төк. Асты қуыс ішер, не туыс ішер. Асқа талау түссе,
Иттің құдайы береді.
Асың болмаса қалбырағың қайда? Аз асын аяған көп астан құр қалады. Аты бардың тынысы бар,
Асы бардың ырысы бар.
Атың барда жер таны,
Асың барда ел таны.
Арпа, бидай ас екен,
Алтын, күміс тас екен.
Аз асқа жасауыл болма,
Көп асқа бөгеуіл болма.
Алдыңа ас қойдым,
Екі қолыңды бос қойдым.
Піскен астың күйігі жаман. Тас, тасты жібітер - ас. Жер асыңнан жемес асың көп болсын. Өзіңде асың болса,
Біреуде қасың бар ма?
Ертеңгі асты тастама,
Кешкі асқа қарама.
Түскі асқа түстік жерден келеді,
Кешкі асқа күндік жерден келеді.
Ескерген ескі асынан сақтар. Піскен асқа тік қасық. Сіңбес астың бөгеуі көп. Жақсы ас қалғанша,
Жаман қарын жарылсын.
Тоймай ішкен асың құрысын. Жаманнан жарты аяқ ас қалады. Жат асыңа қарайды,
Дос басыңа қарайды.

Байғұстың асын «біссіміллә» құртады.
Байдың асын байғүс қызғанады. Үркер туса, сорпа да ас. Дүниеде тас қатты,
Тасты еріткен ас тәтті.
Ат - адамның қанаты,
Ас - адамның қуаты.
Екі бас, екі басқа малта да ас. Кісі кірмеген үй көрмен тең,
Ішілмеген ас умен тең.
Бауыр шырын, бас тәтті,
Ағайынмен ішкен ас тәтті.
Ұшқан құс , жүгірген аң - бәрі тамақ. Тас қадақ болғанмен, тамақ болмайды. Нан - тамақтың атасы. Нан мен тұздан үлкен тағам жоқ. Дастарқанында наны жоқтың,
Тағамының дәмі жоқ.
Жан - денеге қонақ,
Денені демеген - тамақ.
Қазан асылса, тамақ пісер,
Әйтеуір бір ошақтан түсер.
Үлкен қазанда қайнағанның шикісі жоқ. Қазан ботқаға тоймас. Қазан қайнап тұрса,
Ақыл сайрап тұрады.
Қазанға не салсаң,
Шөмішіңе сол ілінер.
Қазанға түссе - ауыздікі,
Қапқа түссе - қатындікі.
Бақыр қазан қайнаса,
Бәріміздің ырысымыз.
Қарның ашса, қазан ас,
Ет болмаса, сазан ас.
Сазан тамақ емес пе,
Сазан тамақ жемес пе?
Ет дегенде бет бар ма? Ет - етке, сорпа - бетке. Етке тойғанның емі табылмайды. Еттің соры - қуырдақ,
Ұнның соры - бауырсақ.
Деңгене жесең етті,
Сүйегі жыртар бетті.
Ет дәмділігін қойса,
Мен ұрлығымды қояр едім.
Күн аязға айналды,
Ет азға айналды.
Тойсаң, тоқтының еті қи сасиды. Ет сасыса, тұз себер,
Тұз сасыса, не себер?
Етке тойсам ,сорпаға иттігім жоқ. Ет жемей жатып тұздық,
Асатпай жатып құлдық.
Қомағайдың сыбағасы - бір шөкім ет. Жеп еті, ішіп сорпасы жоқ. Есек мінген ат сұрамайды,
Балық жеген ет сұрамайды.
Жазғы етте жасық жоқ,
Қымыз аста қасық жоқ.
Таңдағы таңқы құйрықтан,
Қазіргі өкпе, бауыр артық.
Түсіңде жеген қазыдан,
Өңіңде жеген құйқа артық.
Таудағы тайдан табақтағы құйрық артық. Таңдағы тауықтан,
Сол күнгі жұмыртқа артық.
Жолдағы құйрықтан,
Қолдағы өкпе артық.
Бұл не қылған батпан құйрық,
Тегіннен-тегін жатқан құйрық?
Қазыға тойсаң, қарта әлем сасиды. Омыртқаны ұстап отырғанша,
Қабырғаны қағып алып, тастай бер.
Тарта жесең, тай қалар,
Қоя жесең, қой қалар,
Қоймай жесең, не қалар?
Біреудің төсін жесең,
Өзіңнің ұшаңды сайла.
Құлмен жеген құйқа құстырмай қоймайды. Пышағы бар сүйгенін жер,
Пышағы жоқ тигенін жер.
Балық жеген бағыбас,
Жан-жағымен қағыспас.
Бал татыған балық сорпасын ішпейтін қарағым,
Қоңырсыған қой сорпасын ішіп қор болды-ау.
Түнемел қымыздың ашуы қатты. Көженің кенеуі бар,
Қымыздың қызуы бар.
Бір аяқ қымыздың екі аяқ желі бар. Қырықтан артық жас жоқ,
Қымыздан артық ас жоқ.
Көже, көже, көзіңе айтайын,
Сорпадан садаға кет.
Жусансыз жерді от деме,
Көжесіз елді тоқ деме.
Қонаң көже қол жуғанша,
Кеспе көже күн батқанша.
Тары көже таң атқанша,
Бидай көже ел жатқанша.
Қасық тары ботқа болмас,
Ботқа болса да, жұртқа жетпес.
Быламық бетінен суыйды,
Көже түбінен суыйды.
Жазым болса, быламыққа тіс сынады. Айран сұрай келіп,
Шелегіңді жасырма.
Қыдырып ішкен көженің қиюы жоқ,
Қыдырып айтқан биліктің керегі жоқ.
Жүгіріп айтқан сөздің мәні жоқ.
Жүгіріп жүріп жеген тағамның дәмі жоқ.
Өзің жатық болсаң,
Ішкенің қатық болар.
Өзің қиық болсаң,
Ішкенің сұйық болар.
Тар қазан тасқалақ,
Мешкей адам ашқарақ.
Мешкей деген жақсы атақ емес. Керсен алдыңда, кездік қолыңда. Жуанды жонып же. Жеген ауыз жесін. Өле жегенше, бөле же. Жетерін білсең, жей тұр, Өңештен өткен өзіңдікі. Салымды ауыз сақтағанды жейді. Жейтін ауызды жемейтін ауыз бөгейді. Аспаздың қарны асқанына тояды. Атыңды сат, тоныңды сат,
Жатарыңда тойып жат.
Шай, шай ішсем, көңілім жай.
Біреудің палауынан өзімнің көмешім артық.
Тал таяқ болады,
Шал қонақ болады,
Нан тамақ болады.
Өткір пышақ, семіз ет,
Тураушының қолына өт.
Алтын қайшы пішкенге жақсы,
Алтын қасық ішкенге жақсы.
Батпан құйрық,
Жол үстінде не қылып жатқан құйрық.
Малды тауысам десең, пұл қыл,
Астықты тауысам десең, ұн қыл.
Маған жоқ майлы омыртқа,
Көзден ұшты-ау томыртқа.
Аздың ашпын дегеніне нанба,
Көптің тоқпын дегеніне нанба.
Ішер астан жиренбе,
Қарның одан да жаман.
Жерге шыққан жемістен,
Жетіссең де бір аса.
Кем жесең, төрге шығарады,
Көп жесең - көрге.
Ауыз тигенің мынау,
Асағаның қандай?
Көмекейің қышыса,
Асаудың бір жолын тап.
Келеді деп көп қойдым,
Келмеген соң жеп қойдым.
Шай ішіп үйренген,
Қымыз сұрап қыстамайды.
Бал ұстаған бармағын жалайды. Шыбын да балға қонады. Шажырқайда май болмас. Күріштің дәмін май келтірер. Күбі де май, күбінің түбі де май. Өгіз қарын майыңды өлгенде бастаймысың. Қамысты жаққанмен шоғы болмас,
Көк суды ішкенмен тоғы болмас.
Қайнаған қара суда қасиет бар. Тұзсыз ас ауқат болмас ішкенменен,
Май түспес қара суды піскенменен.
Жаяудың несібесін атты жемес. Асқаныма риза болмасаң да,
Сасқаныма риза бол.
Қуыс үйден құр шықпа. Дәм айдаса, қалман,
Адам айдаса, барман.
Бидайдың барар жері - диірмен. Жүгерісі барға жұт жоқ. Жазғы жуынды - қыста қатық. Жаяушылық тартқанда,
Жүрмес есек ат болар.
Қарын қатты ашңанда,
Қара талқан қант болар.
Үйінде асы жоқтың,
Түзде досы болмайды.
Аз күйікті ас басады. Әр астың өз орны бар. Орынсыз жылаған жас - шығын,
Арамға берген ас - шығын.
Бір ас бір асқа орын береді. Тау белгісі - тас,
Жомарт белгісі - ас.
Садақаның асын сарқып іш. Жақсы асын жер,
Жаман басын жер.
Жеген білмес,
Кескен білер.
Тамақ тамұққа түсіреді. Кимесең де тоның жақсы,
Жемесең де наның жақсы.
Ұны жоқтың құны жоқ. Ұнды пәтір құртады. Мөлдек атып ішкен ас,
Мерт кетірмей тындырмас.
Аш болса, аңдайды,
Тоқ болса, таңдайды.
Нанның негізі - дән. Тойған кекіреді, тоңған секіреді. Үйінде асы бардың берер батасы бар. Жаужұмыр жақсы болса, итке тастар ма еді. Көрген асты көргенсіз қызғанады. Қыдырып жеген жамбастан,
Шақырып берген жауырын артық.
Диірменнің тасы қатты, ұны тәтті. Аталмаған жая таңдар. Бас бергенге ас бер. Құмаршықты, құмаршықтың ішінен
жылан шықты.
Ет сүйексіз, күріш күрмексіз болмас. Ерді қорласаң, састырар,
Асты қорласаң, құстырар.
Өз қуырдағы өзінде. Қам қаймақ құстырмай қоймайды. Асығыс істеген жұмыс сәтті болмас,
Шала піскен тамақ тәтті болмас.
Барында батып іш, жоғында сатып іш. Тойған үйге тоғыз кел. Балмен де болма, балсыз да болма. Сары табақтан сарқыт қайтар. Тойсам торғайдай тамағым жоқ. Серке еті - ем, ешкі еті - жел. Қой еті - құрыш, жылқы еті - бұрыш. «Жемеймін, жемеймін» деп,
жеңді білектей құйрықты тауысыпты.
Төгілгеннен жалап қал. «Тоба! Тоба!>> тоң майды да ит жейді екен. Екі сартқа бір тартар. Ет асса, нан қалмайды. Екі молдаға бір таба нан не болсын? Арамдық қып ішкен ас,
Ішіңе барып, болар тас.
Алуа дегенмен ауыз тұшымас. Жылқы еті жесең, тісіңе,
жемесең, түсіңе кіреді.
Шақты деп араз болма арамен, балы бар. Тау белгісі таста,
Бай белгісі аста.
Қауынның пәлегі ащы, түйнегі тұщы. Мешкей қусынып асайды. Дәмі жоқ қауынның түйнегі көп. Қомағайдың сыбағасы - бір асам май. Тікенексіз құрма тәтті болмас. Кісісі қандай болса,
Асы да сондай.
Сабағы жаман жемістің дәні де жаман. Малда жазық жоқ,
Менде азық жоқ.
Жегіштің батасы көп, малы жоқ. Жуындыдан жұғынды қалады. Өзімде жоқ көтен боғымен піссін. Әр жіліктің өз майы бар. Ас біреудікі болғанмен қарын өзіңдікі, Бір мінсең де жорға мін,
Бүлкілдесін бүйрегің.
Бір ұрттасаң да май ұртта,
Кілкілдесін жүрегің.
Жалғыз биенің қымызы,
Қарындаспен қағыстырар.
Жалғыз түйенің шұбаты,
Ағайынды табыстырар.
Нар маяның шұбаты,
Нардай ердің қуаты.
Ет жүзге жетеді,
Жүзге жетсе де, күзге жетпейді.
Табағының басқасы болмаса,
бәрі бір тамақ.
Бұйырған асқа тісің тисін. Асағысы келген,
Ұрттағанды ынсап етпейді.
Төс - күйеудің,
Құймышақ - қыздың сыбағасы.
Қазан аузы жоғары. Арам жеген құстырар. Ас иесінің әлі біледі,
Асатуды қолы біледі.
Байғұстың асы,
Ауыз тиюмен таусылар.
Қазақтың бөлінбейтін еншісі - қонақасы. Жеген - тоқ, ішкен - мәз. Жеп тоймаған жалап тоймас. Жұтқаның - бұйырғаны,
Шайнағаның - күмән.
Жесең - жеген асың,
Жемесең - жеңсік асың.
Жемес жерде ет бар,
Ішпес жерде су бар.
Еңкейген екі асайды,
Еңсесі түскен бір асайды.
Ат иесіз болмас,
Қазан күйесіз болмас.
Тарыны берген кісіден көрейін бе,
Жей білмеген кісіден көрейін бе?!
Пұл қадірін сатқан біледі,
Ас қадірін татқан біледі.
Халық айныса, хан түзейді,
Май айныса, тұз түзейді.
Асың бар ма арпадай,
Асып жеуге келгенде,
Сары аяқ семіз марқадай.
Жаманға ас берсең,
Үйіңнен шықпайды.
Өліге ас берсең,
Түсіңнен шықпайды.
Сарқытта сыпа да, шыпа да бар. Қой сүті - қорғасын. Құрғақ қасық ауыз жыртар. Көже деген тоқ ас,
Түре келсең жоқ ас.
Тәтті дәмімен. Жұтқан жұтамас. Астың дәмі - тұз. Ас та бір несібе.